Κυριακή, 8 Νοεμβρίου 2015

Φράσεις με αρχαιόμορφη γενική

Οι φράσεις με αρχαιόμορφη γενική αποτελούν «γλωσσικά απολιθώματα», είναι δη­λα­δή στερεότυπες ομάδες λέξεων που κληρονομήσαμε από παλαιότερες στιγμές της γλώσ­σας μας. Οι περισσότερες περιλαμβάνουν ουσιαστικά, και μάλιστα θηλυκά, τα ο­ποί­α συνήθως σχηματίζουν τη γενική πτώση του ενικού αριθμού
● είτε κατεβάζοντας τον τόνο (η άδεια, της άδειας αλλά: επίδομα αδείας)
● είτε με διαφορετική κατάληξη (η πρόθεση, της πρόθεσης αλλά: εκ προθέσεως).

Η αρχαιόμορφη γενική συναντάται σε καθιερωμένα ζεύγη ουσιαστικών (π.χ. α­σκή­σεις α­κριβείας, λεωφόρος Θησέως) ή ύστερα από ορισμένες προθέσεις.
● Τέτοιες προθέσεις είναι οι «από» (από κτίσεως κόσμου), «διά» (διά θαλάσσης), «εκ» και «εξ» (εκ πρώτης όψεως, εξ αποστάσεως), «εκτός» (εκτός πόλεως), «επί» (ε­πί κυ­βερνήσεως Ελευθερίου Βενιζέλου), «λόγω» (λόγω ασθενείας), «μεταξύ» (με­τα­ξύ σφύ­ρας και άκμονος), «μέχρι» (μέχρι τελικής πτώσεως), «περί» (περί ο­ρέ­ξε­ως), «προ» (προ μηνός) και «υπέρ» (υπέρ πίστεως και πατρίδος).


Οι φράσεις αυτές εμπλουτίζουν τον λόγο μας, αλλά και υπενθυμίζουν τη μα­κραί­ω­νη ι­στορία των ελληνικών. Είναι σημαντικό να τις γνωρίζουμε για να αποφεύγουμε και τυχόν λάθη. Ας έχουμε κατά νου, ωστόσο, ότι μερικές γενικές σιγά σιγά «κα­νο­νι­κο­ποι­ού­νται», δηλαδή αρχίζουν να χρησιμοποιούνται με τον σύγχρονο τύπο τους. Για πα­ρά­δειγ­μα, κά­ποιοι λένε ψωμί «ολικής αλέσεως», ενώ άλλοι προτιμούν το «ολικής ά­λε­σης».

Δείτε μερικές από αυτές στη συνέχεια. Αν δε γνωρίζετε κάποιες λέξεις (ή φράσεις), μπο­­ρεί­τε να τις αναζητήσετε στο «Λεξικό της κοινής νεοελληνικής» που βρίσκεται ε­δώ.

 Ουσιαστικά που σχηματίζουν αρχαιόμορφη γενική

 Α 

η άδεια (της άδειας)
αριθμός αδείας, επίδομα αδείας

ο αέρας (του αέρα)
κενά αέρος, πύραυλος αέρος αέρος, πύραυλος εδάφους αέρος, σαλάμι αέρος

η αίτηση (της αίτησης)
έντυπο αιτήσεως

ο άκμονας (του άκμονα)
βρίσκεται μεταξύ σφύρας και άκμονος

η ακρίβεια (της ακρίβειας)
ασκήσεις ακριβείας, βολή ακριβείας, επέμβαση ακριβείας, ζυγαριά ακριβείας, με­ζού­ρα α­κριβείας, ρίψη ακριβείας

η άλεση (της άλεσης)
ψωμί ολικής αλέσεως

η αλήθεια (της αλήθειας)
λόγος αληθείας

η άμαξα (της άμαξας)
του είπε / του έσυρε / του έψαλε τα εξ αμάξης, ο τελευταίος τροχός της αμάξης

η αμέλεια (της αμέλειας)
έγκλημα / φόνος εξ αμελείας

η ανακαίνιση (της ανακαίνισης)
κλειστόν λόγω ανακαινίσεως

η ανάπαυση (της ανάπαυσης)
ημέρα αναπαύσεως, τόπος αναπαύσεως

η ανάφλεξη (της ανάφλεξης)
σημείο αναφλέξεως, σύστημα αναφλέξεως

η απόδειξη (της απόδειξης)
αθώος μέχρι αποδείξεως του εναντίου

η απόσταση (της απόστασης)
τον γνωρίζω μόνο εξ αποστάσεως

η αρέσκεια (της αρέσκειας)
δεν είναι της αρεσκείας μου

η ασθένεια (της ασθένειας)
βιβλιάριο ασθενείας, απουσιάζει λόγω ασθενείας

η ασφάλεια (της ασφάλειας)
αερόσακος ασφαλείας, αίσθημα ασφαλείας, απόσταση ασφαλείας, αρχές ασφαλείας, βαθ­μός ασφαλείας, βαλβίδα ασφαλείας, διαφορά ασφαλείας, Διεύθυνση Ασφαλείας, δι­κλί­δα ασφαλείας, δίχτυ ασφαλείας, δυνάμεις ασφαλείας, ζώνη ασφαλείας, κανόνες α­σφα­λεί­ας, καπάκι ασφαλείας, καρφίτσα ασφαλείας, κλειδαριά ασφαλείας, λόγοι α­σφα­λεί­ας, λουκέτο ασφαλείας, μέτρα ασφαλείας, νησίδα ασφαλείας, όριο ασφαλείας, Πα­ράρ­τη­μα Ασφαλείας, πόρτα ασφαλείας, προδιαγραφές ασφαλείας, προσωπικό α­σφα­λεί­ας, σπίρτα ασφαλείας, στηθαίο ασφαλείας, Συμβούλιο Ασφαλείας, συνθήκες α­σφα­λεί­ας, σύστημα ασφαλείας, σώματα ασφαλείας, Τάγματα Ασφαλείας, Τμήμα Α­σφα­λεί­ας, υπεύθυνος ασφαλείας, υπη­ρεσία ασφαλείας, θέμα υψίστης ασφαλείας, φυ­λα­κές υψίστης ασφαλείας, φωτισμός α­σφαλείας


 Β 

η βοήθεια (της βοήθειας)
δίνω χείρα βοηθείας, χέρι βοηθείας, χρήζω βοηθείας

 Γ 

το γάλα (του γάλατος)
αρνάκι / γουρουνάκι / μοσχαράκι γάλακτος, βιομηχανία γάλακτος, κρέμα γάλακτος, σο­­κο­λά­τα γάλακτος

 Δ 

η διάνοια (της διάνοιας)
να μην προτρέχει η γλώσσα της διανοίας

η διάρκεια (της διάρκειας)
άδεια διαρκείας, αναταραχή διαρκείας, βία διαρκείας, γυάλισμα διαρκείας, διακοπές δι­αρ­­κεί­ας, δράμα διαρκείας, εισιτήριο διαρκείας, κρίση διαρκείας, στιλό διαρκείας, σχέ­ση δι­αρκείας, φλερτ διαρκείας

η διασταύρωση (της διασταύρωσης)
φώτα διασταυρώσεως

η διάταξη (της διάταξης)
δυνάμει της διατάξεως του άρθρου 22

η δύναμη (της δύναμης)
επίδειξη δυνάμεως

 Ε 

η εμφάνιση (της εμφάνισης)
σειρά εμφανίσεως

η επικράτεια (της επικράτειας)
βουλευτής επικρατείας, Συμβούλιο της Επικρατείας, ψηφοδέλτιο επικρατείας

η έριδα (της έριδας)
το μήλον της έριδος

η ευγένεια (της ευγένειας)
προνόμια ευγενείας, τίτλος ευγενείας

 Ζ 

η ζάχαρη (της ζάχαρης)
βιομηχανία ζαχάρεως, εργοστάσιο ζαχάρεως

 Η 

ο ήλιος (του ήλιου)
ανατολή / δύση του ηλίου, γυαλιά ηλίου, έκλειψη ηλίου, είναι ηλίου φαεινότερον


 Θ 

η θάλασσα (της θάλασσας)
γυαλιά θαλάσσης, διά θαλάσσης, μάσκα θαλάσσης, μέσω θαλάσσης, μηχανή θα­λάσ­σης, πετσέτα θαλάσσης, σκάφος ανοιχτής θαλάσσης, στρώμα θαλάσσης

η θέληση (της θέλησης)
η δύναμη της θελήσεως, άνθρωπος / επίσκεψη / χειρονομία καλής θελήσεως

η Θέμιδα (της Θέμιδας)
οι λειτουργοί της Θέμιδος, ο Ναός της Θέμιδος

η θέση (της θέσης)
φώτα θέσεως

η θύελλα (της θύελλας)
δελτίο θυέλλης, λάμπα θυέλλης

ο θώρακας (του θώρακα)
ακτινογραφία θώρακος, κέντρο νοσημάτων θώρακος

 Ι 

η ίδρυση (της ίδρυσης)
έτος ιδρύσεως

 Κ 

η καθοσίωση (της καθοσίωσης)
έγκλημα καθοσιώσεως

ο καίσαρας (του καίσαρα)
τα του καίσαρος τω καίσαρι

η καρδιά (της καρδιάς)
από καρδίας, εκ βάθους καρδίας

η καταδίωξη (της καταδίωξης)
μανία καταδιώξεως, σύνδρομο καταδιώξεως

η κατανάλωση (της κατανάλωσης)
προϊόντα ευρείας καταναλώσεως, φόρος καταναλώσεως

η καύση (της καύσης)
ενέργεια καύσεως

η κίνηση (της κίνησης)
Γραφείο Κινήσεως, έξοδα κινήσεως

ο κόκκυγας (του κόκκυγα)
κύστη κόκκυγος

η κόλαση (της κόλασης)
πέτρα της κολάσεως, οι πύλες της κολάσεως

η κόπωση (της κόπωσης)
τεστ κοπώσεως

η κρίση (της κρίσης)
ερώτηση κρίσεως, η ημέρα / η ώρα της Κρίσεως, προτάσεις κρίσεως

η κρούση (της κρούσης)
δυνάμεις κρούσεως, μονάδες κρούσεως

η κτίση (της κτίσης)
από κτίσεως κόσμου

η κυβέρνηση (της κυβέρνησης)
επί κυβερνήσεως Καραμανλή, η Εφημερίδα της Κυβερνήσεως

 Λ 

η λήξη (της λήξης)
ημερομηνία λήξεως

 Μ 

η μάθηση (της μάθησης)
είναι ανεπίδεκτος μαθήσεως, επανάληψις μήτηρ πάσης μαθήσεως

το μέλι (του μελιού)
μήνας του μέλιτος, ταξίδι του μέλιτος


η μετάνοια (της μετάνοιας)
δάκρυα μετανοίας, δήλωση μετανοίας

η μέτρηση (της μέτρησης)
διαίρεση μετρήσεως

ο μήνας (του μήνα)
αρχές / μέσα / τέλη του μηνός, διάρκεια ενός μηνός, προ μηνός

η μόλυνση (της μόλυνσης)
εστία μολύνσεως, πηγή μολύνσεως

 Ν 

ο νυμφώνας (του νυμφώνα)
έμεινε εκτός νυμφώνος

η νύχτα (της νύχτας)
δοχείο νυκτός, εν τω μέσω της νυκτός, όνειρο θερινής νυκτός

 Ο 

η οικογένεια (της οικογένειας)
αυτός είναι της οικογενείας

ο όνυχας (του όνυχα)
εξ όνυχος τον λέοντα

η όρεξη (της όρεξης)
περί ορέξεως κολοκυθόπιτα, περί ορέξεως ουδείς λόγος

η όψη (της όψης)
εκ πρώτης όψεως, τον γνωρίζω εξ όψεως, λογαριασμός όψεως

 Π 

η παράσταση (της παράστασης)
έξοδα παραστάσεως

η πατρίδα (της πατρίδας)
υπέρ πίστεως και πατρίδος

η πέδηση (της πέδησης)
φώτα πεδήσεως

η πήξη (της πήξης)
θερμοκρασία πήξεως, σημείο πήξεως

η πίστη (της πίστης)
το Σύμβολο της Πίστεως, Τράπεζα Πίστεως, πήγε υπέρ πίστεως, υπέρ πίστεως και πα­τρί­­δος

η πόλη (της πόλης)
Αστυνομία Πόλεως, εκτός πόλεως, σχέδιο πόλεως

η πολυτέλεια (της πολυτέλειας)
αντικείμενα πολυτελείας, αυτοκίνητο πολυτελείας, βίλα πολυτελείας, είδη πο­λυ­τε­λεί­ας, κατηγορία πολυτελείας, ξενοδοχείο πολυτελείας, προϊόντα πολυτελείας, φόρος πο­λυ­τε­­λεί­ας, χαρτί πολυτελείας

η πρόθεση (της πρόθεσης)
τον χτύπησε εκ προθέσεως

η προίκα (της προίκας)
είδη προικός

η πρόνοια (της πρόνοιας)
Ταμείο Προνοίας

η πτώση (της πτώσης)
μέχρι τελικής πτώσεως

η πυράκτωση (της πυράκτωσης)
λαμπτήρας πυρακτώσεως

 Σ 

η σίκαλη (της σίκαλης)
φρυγανιές σικάλεως, ψωμί σικάλεως


ο σπλήνας (του σπλήνα)
ρήξη σπληνός

η στήριξη (της στήριξης)
σημείο στηρίξεως

η σύμπλεξη (της σύμπλεξης)
θέση συμπλέξεως

η συνείδηση (της συνείδησης)
απώλεια συνειδήσεως, κρίση συνειδήσεως, τύψεις συνειδήσεως

ο σωτήρας (του σωτήρα)
η Μεταμόρφωση του Σωτήρος, σήμερα είναι του Σωτήρος

 Τ 

η τάξη (της τάξης)
είναι πρώτης τάξεως

η τήξη (της τήξης)
σημείο τήξεως

η τράπεζα (της τράπεζας)
βιβλιάριο τραπέζης, μέσω τραπέζης, Ιππότες της Στρογγυλής Τραπέζης, συζήτηση στρογ­­γυ­­λής τραπέζης

η τριάδα (της τριάδας)
σήμερα είναι της Αγίας Τριάδος

 Υ 

η υπόσταση (της υπόστασης)
οι διαδόσεις αυτές στερούνται υποστάσεως

 Φ 

η φύση (της φύσης)
θέματα γενικής φύσεως, εκ φύσεως, πάσης φύσεως, υποχρεώσεις κοινωνικής / οι­κο­γε­­νει­α­κής φύσεως

 Χ 

ο χάρτης (του χάρτη)
ασκήσεις επί χάρτου

η χρήση (της χρήσης)
οδηγίες χρήσεως, προϊόντα μίας χρήσεως

 Ω 

η ωφέλεια (της ωφέλειας)
έργα κοινής ωφελείας

 ΕΙΔΙΚΗ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ: Ονόματα οδών και πλατειών

ο Ερμής (του Ερμή)
οδός Ερμού
● Με τον ίδιο τρόπο λέμε: οδός Ακροπόλεως, Αχιλλέως, Ελπίδος, Ευριπίδου, Θε­μι­στο­κλέ­­ους, Ιπποκράτους, Ιφιγενείας, Κωνσταντινουπόλεως, Μητροπόλεως, Ορφέως, Πε­ρι­κλέ­­ους, Σόλωνος, Σοφοκλέους, Τριπόλεως, Φωκίδος κ.ά.


η Κηφισιά (της Κηφισιάς)
λεωφόρος Κηφισίας
● Με τον ίδιο τρόπο λέμε: λεωφόρος Θησέως, Μαραθώνος, Ποσειδώνος κ.ά.


η ομόνοια (της ομόνοιας)
Πλατεία Ομονοίας
● Με τον ίδιο τρόπο λέμε: Πλατεία Αριστοτέλους, Βικτωρίας, Εθνικής Αντιστάσεως κ.ά.


 Επίθετα που σχηματίζουν αρχαιόμορφη γενική

αδιαίρετος -η -ο (του αδιαίρετου)
έχουν το οικόπεδο εξ αδιαιρέτου

ακαθόριστος -η -ο (της ακαθόριστης)
είναι ακαθορίστου ηλικίας

βαθύς -ιά -ύ (των βαθιών)
εκ βαθέων

δημόσιος -α -ο (του δημόσιου)
οργανισμός δημοσίου δικαίου

προηγούμενος -η -ο (του προηγούμενου)
αυτό είναι άνευ προηγουμένου

χείριστος -η -ο (του χείριστου)
άνθρωπος του χειρίστου είδους

ΠΗΓΕΣ: εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα, Μείζον Ελληνικό Λεξικό Τεγόπουλου-Φυτράκη, Λεξικό της κοινής νεοελληνικής
ΕΙΚΟΝΕΣ: podilato98.blogspot.gr (από www.epithimies.gr, mcshop.gr, www.clipartpanda.com, newpost.gr, www.onmed.gr, www.volley
ball.gr)

ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: λεξιλόγιο, ουσιαστικά


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Παρακαλώ μη γράφετε με greeklish ή κεφαλαία (σημαίνει ότι φωνάζετε), γιατί τα σχόλια θα διαγράφονται. Πριν τη δημοσίευση ελέγξτε για τυχόν λάθη απροσεξίας, πατώντας στο κουμπί «Προεπισκόπηση». Περισσότερα εδώ.