Του Πίτερ Άτκινς (προσαρμογή)
Καθηγητής Φυσικοχημείας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, συγγραφέας
Καθηγητής Φυσικοχημείας στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, συγγραφέας
Η επιστήμη της χημείας δε συνεισφέρει μόνο στην υλική μας άνεση αλλά και στον ανθρώπινο πολιτισμό. Σπάνια θα βρεθεί αντικείμενο της καθημερινής ζωής που δεν προέρχεται από αυτή ή δε βασίζεται στα υλικά που έχει δημιουργήσει.
Αφαιρώντας τη χημεία και τον λειτουργικό της βραχίονα, τη χημική βιομηχανία, αφαιρούμε τα μέταλλα και τα άλλα κατασκευαστικά υλικά, τους ημιαγωγούς των υπολογιστών και της επικοινωνίας, τα καύσιμα της θέρμανσης, της παραγωγής ενέργειας και των μεταφορών, τα υφάσματα του ρουχισμού και της επίπλωσης, τις τεχνητές χρωστικές του εντυπωσιακά πολύχρωμου κόσμου μας.
Αφαιρώντας τη συνεισφορά της στη γεωργία, αφήνουμε ανθρώπους να πεθάνουν, καθώς η χημική βιομηχανία παρέχει τα λιπάσματα και τα παρασιτοκτόνα που επιτρέπουν σε ολοένα και λιγότερα εδάφη να υποστηρίζουν αυξανόμενους πληθυσμούς.
Αφαιρώντας τη φαρμακευτική της πτέρυγα, επιστρέφουμε στον πόνο μέσα από την εξάλειψη των αναισθητικών και αρνούμαστε στην ανθρωπότητα την προοπτική της ανάρρωσης εξαιτίας της απουσίας των φαρμάκων.
Φανταστείτε έναν κόσμο όπου δεν υπάρχουν προϊόντα της χημείας (συμπεριλαμβανομένου του καθαρού νερού) και θα βρεθείτε πριν την Εποχή του Χαλκού, στην Εποχή του Λίθου: κανένα μέταλλο, κανένα καύσιμο εκτός από το ξύλο, κανένα ύφασμα εκτός από δέρματα, κανένα φάρμακο εκτός από βότανα. Και πολύ λίγη τροφή.
Δίχως τη χημεία η ζωή θα ήταν άσχημη, βάρβαρη και σύντομη. Με τη χημεία μπορεί να είναι άνετη, ευχάριστη και διατροφικά αυτάρκης. Τα μέσα μεταφοράς μπορούν να είναι αποτελεσματικά, τα ρούχα μας ελκυστικά. Η ανθρώπινη ζωή μπορεί να διαρκεί περισσότερο.
Η ανάπτυξη των πλαστικών
Κοιτάξτε γύρω σας και αναγνωρίστε τι έχουν πετύχει οι χημικοί παίρνοντας το μαύρο, παχύρρευστο αργό πετρέλαιο που αναδύεται από τη γη, υποβάλλοντάς το στις αντιδράσεις που έχουν αναπτύξει και μεταβιβάζοντας τα προϊόντα στους κατασκευαστές των τεχνουργημάτων του σύγχρονου κόσμου.
Εξέδρα άντλησης πετρελαίου
Ο σημαντικότερος ίσως αντίκτυπος αυτών των διεργασιών υπήρξε η ανάπτυξη των πλαστικών. Πριν από έναν αιώνα ο καθημερινός κόσμος ήταν μεταλλικός, κεραμικός ή φυσικός, με αντικείμενα φτιαγμένα από ξύλο, μαλλί, βαμβάκι και μετάξι. Σήμερα πληθώρα αντικειμένων κατασκευάζονται από συνθετικά υλικά που προέρχονται από το πετρέλαιο.
Τα υφάσματά μας έχουν υφανθεί από υλικά που αναπτύχθηκαν από χημικούς, ενώ ταξιδεύουμε μεταφέροντας τσάντες και βαλίτσες από συνθετικά υλικά.
Ο ηλεκτρονικός μας εξοπλισμός, οι τηλεοράσεις μας, τα τηλέφωνα και οι φορητοί υπολογιστές μας είναι όλα μορφοποιημένα από συνθετικά υλικά.
Τα οχήματά μας κατασκευάζονται όλο και περισσότερο από συνθετικά υλικά.
Ακόμα και η όψη και η αίσθηση του κόσμου είναι τώρα διαφορετική απ’ ό,τι ήταν πριν από εκατό χρόνια. Αν αγγίξουμε ένα αντικείμενο σήμερα, η υφή του θα είναι κατά κανόνα εκείνη ενός συνθετικού υλικού.
Αν και η ευκολία της πλαστικής σακούλας ίσως να αντισταθμίζεται από τη ζημιά που έχει προκαλέσει στο περιβάλλον, σκεφτείτε τι δε θα είχαμε αν δε διαθέταμε κανένα από τα πολυμερή υλικά που εφευρέθηκαν από τους χημικούς και στη συνέχεια κατασκευάστηκαν μαζικά.
Σκεφτείτε έναν κόσμο χωρίς το νάιλον και τους πολυεστέρες των υφασμάτων που χρησιμοποιούνται για ρουχισμό, επένδυση τοίχων (ταπετσαρίες) και διακόσμηση.
Σκεφτείτε έναν κόσμο όπου θα υπήρχαν μόνο βαριά μεταλλικά δοχεία για ποτά, τρόφιμα και οικιακά υγρά.
Σκεφτείτε έναν κόσμο χωρίς όλα τα μικρά πλαστικά αντικείμενα της καθημερινότητας: διακόπτες, βύσματα, πρίζες, παιχνίδια, λαβές μαχαιριών, πληκτρολόγια, κουμπιά…
Ο κατάλογος είναι σχεδόν ατελείωτος, τόσο πανταχού παρόντα είναι τα πολυμερή υλικά που παράγονται χημικά.
Πώς λειτουργεί ο υλικός κόσμος
Υπάρχει και ένα άλλο επίτευγμα της χημείας που δεν πρέπει να αγνοήσουμε: ότι φωτίζει τις διεργασίες του υλικού κόσμου, προσφέροντας γνώση για τα πάντα, από τα πετρώματα μέχρι τους ζωντανούς οργανισμούς. Η γνώση βελτιώνει την ανθρώπινη κατάσταση, διότι προσθέτει στον θαυμασμό για τη φύση την κατανόησή της και αυξάνει την απόλαυσή μας.
Μέσω της χημείας κατανοούμε τη σύσταση και τη δομή των ορυκτών του περιβάλλοντός μας και μπορούμε να καταλάβουμε γιατί είναι άκαμπτα, γιατί λαμπυρίζουν, γιατί θραύονται και διαβρώνονται, και τι περιέχουν.
Γνωρίζουμε γιατί τα μέταλλα μπορούν να σφυρηλατηθούν και να διαμορφωθούν σε καλώδια και, χάρη στις γνώσεις μας για τη διάταξη των ατόμων τους, γιατί κάποια κάμπτονται σύμφωνα με τη θέλησή μας, ενώ άλλα σπάνε.
Καταλαβαίνουμε πώς μπορούμε να αξιοποιήσουμε τις ιδιότητες των μετάλλων για να φτιάξουμε κράματα και χάλυβες.
Καταλαβαίνουμε τα χρώματα των πολύτιμων λίθων και γιατί μπορούμε να δούμε μέσα από το γυαλί, αλλά όχι μέσα από το ξύλο.
Καλώδιο χαλκού
Μέσω της χημείας μπορούμε να ξεδιαλύνουμε και να κατανοήσουμε τα άλλοτε ανεξιχνίαστα μυστήρια του φυσικού κόσμου.
Μπορούμε να καταλάβουμε το πράσινο χρώμα ενός φύλλου και το κόκκινο ενός τριαντάφυλλου, την οσμή ενός βοτάνου ή του φρεσκοκουρεμένου χόρτου.
Μπορούμε να αντιληφθούμε, διστακτικά αλλά όλο και περισσότερο, το περίπλοκο και σύνθετο δίκτυο των διεργασιών του φυσικού κόσμου που συνιστούν το θαυμαστό και πολυεπίπεδο φαινόμενο που γνωρίζουμε ως ζωή.
Έχουμε αρχίσει, ακόμη πιο διστακτικά, να κατανοούμε τις χημικές διεργασίες του εγκεφάλου μας, που μας επιτρέπουν να αντιλαμβανόμαστε, να αναρωτιόμαστε και να καταλαβαίνουμε.
Μέσω της χημείας κατανοούμε τις γεύσεις των τροφίμων, τα χρώματα των υφασμάτων, την υφή της ύλης, την υγρασία του νερού, την αλλαγή στο χρώμα των φύλλων την άνοιξη, το καλοκαίρι και το φθινόπωρο.
Δε χρειάζεται να ενεργοποιούμε αυτή την κατανόηση σε κάθε στιγμή της ζωής μας, καθώς το να χαλαρώνουμε και να απολαμβάνουμε το περιβάλλον μας είναι μια χαρά από μόνη της. Αλλά η χημεία προσθέτει στην ευχαρίστηση αυτή ένα βάθος, αφού όποτε μάς παρακινεί η διάθεσή μας μπορούμε να κοιτάξουμε κάτω από τις επιφανειακές απολαύσεις του κόσμου και να χαρούμε το αίσθημα ότι γνωρίζουμε πώς λειτουργούν τα πράγματα.
Επιστήμη
ΕΙΚΟΝΕΣ: citycampus.gr (1), chem.noesis.edu.gr (2-3, 6), en.wikipedia.org (4), patraikianakyklosi.gr (5)