Η παύλα

Μονή παύλα

Η μονή παύλα ( — ) είναι μεγαλύτερη από το ενωτικό ( - ) και σημειώνεται σε δύο περιπτώσεις:

1 Στους διαλόγους, για να δείξουμε ότι εναλλάσσονται τα πρόσωπα που μιλάνε:

— Πότε θα πας διακοπές;
— Τον Αύγουστο. Εσύ;

2 Στο τέλος μιας πρότασης, για να δείξει την απότομη διακοπή μιας φράσης και/ή την απροσδόκητη συνέχειά της:

• Είπαν ότι θα έρθουν κάποια άλλη μέρα — ίσως τη Δευτέρα.

Διπλή παύλα

Η διπλή παύλα ( — — ) σημειώνεται για να απομονώσει μια λέξη ή φράση που έχει παρενθετικό νόημα. Γι’ αυτό, άλλωστε, κατά την ανάγνωση ο τόνος της φωνής μας χαμηλώνει:

• Σήμερα οι περισσότερες οικογένειες —⁠τουλάχιστον στην Ευρώπη⁠— είναι πυρηνικές.

Μέσα σε διπλή παύλα βάζουμε λέξεις ή φράσεις όχι τόσο σημαντικές ώστε να μπουν ανάμεσα σε κόμματα αλλά ούτε και τόσο δευτερεύουσες ώστε να μπουν σε παρένθεση. Με άλλα λόγια:

• Με κόμματα περικλείονται τα σημαντικά.
• Με διπλή παύλα περικλείονται τα λιγότερα σημαντικά.
• Με παρένθεση περικλείονται τα δευτερεύοντα.

Γλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου, Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής
ΕΙΚΟΝΑ: podilato98.blogspot.com (σκίτσο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού)

Η παρένθεση

Η παρένθεση ( ( ) ) περικλείει λέξεις, φράσεις και αριθμούς που παρεμβάλλονται στον λόγο και εξηγούν ή συμπληρώνουν τα γραφόμενα:

• Ο Νίκος (μια που μιλάμε γι’ αυτόν) έρχεται κάθε μέρα στο σχολείο τρέχοντας.

Ό,τι βρίσκεται μέσα σε παρένθεση μπορεί να παραλειφθεί χωρίς να αλλάξει σημαντικά το νόημα της πρότασης. Γι’ αυτό, άλλωστε, κατά την ανάγνωση ο τόνος της φωνής μας χαμηλώνει:

• Οι περισσότεροι κάτοικοι της Ελλάδας (περίπου το 90%) ζουν σε αστικές περιοχές.

Επιπλέον

Κάποιες φορές στον δημοσιογραφικό λόγο σημειώνεται μέσα σε παρένθεση ένα ερωτηματικό ή ένα θαυμαστικό.

(α) Το ερωτηματικό δηλώνει την αβεβαιότητα του ομιλητή για ένα στοιχείο της πρότασης: Ο κύριος Νικολάου είναι ο κατάλληλος (;) άνθρωπος στην κατάλληλη θέση.

(β) Το θαυμαστικό δηλώνει την έκπληξη του ομιλητή για ένα στοιχείο της πρότασης: Στη χώρα μας υπάρχουν περίπου 6.000 (!) νησιά, νησίδες και βραχονησίδες.

Γλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου, Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής, Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της Ελληνικής, Λεξικό της κοινής νεοελληνικής
ΕΙΚΟΝΑ: podilato98.blogspot.com (σκίτσο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού)

Η πλάγια γραμμή

Η πλάγια γραμμή ( / ) σημειώνεται στις παρακάτω περιπτώσεις:

1 Στα κλάσματα, όταν τα γράφουμε οριζόντια, για να ξεχωρίζει ο αριθμητής από τον παρονομαστή:

• 2/3 (δύο τρίτα)
• 5/8 (πέντε όγδοα)

2 Σε συντομογραφίες, στη θέση γραμμάτων που απουσιάζουν από τη μέση της λέξης:

• Θεσ/νίκη (Θεσσαλονίκη)
• Εκπ/ση (εκπαίδευση)

Αλλά και:

• Η/Υ (ηλεκτρονικός υπολογιστής)

3 Ανάμεσα σε λέξεις, για να δείξει ότι ισχύει η μία ή η άλλη (αντικαθιστά τον διαζευκτικό σύνδεσμο «ή»):

• αφήνω κάποιον/κάτι να φύγει
• ο/η εκπαιδευτικός

4 Σε ποιήματα ή τραγούδια, όταν δεν αλλάζουμε σειρά, για να διακρίνονται οι στίχοι:

• Σε γνωρίζω από την κόψη / του σπαθιού την τρομερή.
• Το σύννεφο έφερε βροχή / κι έχουμε μείνει μοναχοί.

Γλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής, Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της Ελληνικής
ΕΙΚΟΝA: podilato98.blogspot.com (σκίτσο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού)

Τα διαλυτικά

«Διαλύοντας» ζευγάρια

Τα διαλυτικά ( ¨ ) σημειώνονται πάνω στο «ι» και το «υ» (ϊ, ϋ) όταν βρίσκονται μετά από άλλο φωνήεν, για να δείξουν ότι δεν πρέπει να προφερθούν μαζί του ως δίψηφα ή ως συνδυασμοί «αυ» και «ευ».

Παραδείγματα:

• αϊ: παϊδάκια, ρωμαϊκός
• εϊ: θεϊκός, πανθεϊσμός
• οϊ: ευνοϊκός, προϊόντα
• υϊ: ευφυΐα, μυϊκός
• οϋ: προϋπήρξε, προϋπόθεση
• αϋ: αϋπνία, καταπραϋντικός
• εϋ: ξεϋφαίνω

Διευκρινίσεις

(α) Όταν τα διαλυτικά μπαίνουν σε ένα φωνήεν που τονίζεται, ο τόνος σημειώνεται ανάμεσά τους:

• καΐκι, Μαΐου, φαΐ

(β) Τα διαλυτικά είναι περιττά όταν η χωριστή προφορά των δυο φωνηέντων φανερώνεται από τον τόνο, δηλαδή όταν τονίζεται το πρώτο από αυτά:

• γάιδαρος (αλλά: γαϊδούρι)
• πλάι (αλλά: πλαϊνός)
• χάιδεψα (αλλά: χαϊδεύω)
• νεράιδα, ρολόι, άυπνος, Μάιος

Αυτός ο κανόνας βέβαια δεν ισχύει όταν οι λέξεις γράφονται με κεφαλαία, μιας και απουσιάζει ο τόνος: ΓΑΪΔΑΡΟΣ, ΠΛΑΪ, ΧΑΪΔΕΨΑ, ΝΕΡΑΪΔΑ, ΡΟΛΟΪ, ΑΫΠΝΟΣ, ΜΑΪΟΣ

Και κάτι ακόμη

Τα διαλυτικά είναι περιττά όταν τα διπλανά φωνήεντα δεν είναι δίψηφα:

• διυλιστήριο, επιπλοποιία
• Μωυσής, πιγκουίνος, Πομπηία

Εξάσκηση

• Βάλτε τα διαλυτικά
• Τα διαλυτικά (κουίζ)

Γλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου, Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής
ΕΙΚΟΝΕΣ: podilato98.blogspot.com (σκίτσο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού) (1), Glossologia@facebook (2-3)

Η απόστροφος

Ένα… ιπτάμενο κόμμα

Η απόστροφος ( ’ ) χρησιμοποιείται για να δηλώσει ότι ένα φωνήεν έχει παραλειφθεί στη γραφή, επειδή δύο γειτονικές λέξεις προφέρονται γρήγορα χωρίς να μεσολαβεί παύση μεταξύ τους:

• το άλογο → τ’ άλογο
• μου έδωσε → μου ’δωσε
• φέρε το → φέρ’ το
• σου το είπα → σ’ το είπα → σ’ το ’πα

Η απόστροφος συνηθίζεται σε κείμενα που αποδίδουν τον προφορικό λόγο (π.χ. σε διαλόγους) ή έχουν ανεπίσημο ύφος.

Στα κείμενα με επίσημο ύφος είναι προτιμότερο να διατηρούμε όλα τα φωνήεντα, δηλαδή να αποφεύγουμε τις αποστρόφους.

Συχνά λάθη

Η απόστροφος σημειώνεται ακριβώς στη θέση του φωνήεντος που χάθηκε. Είναι αυτό που λέγαμε σε μικρότερες τάξεις, ότι το ποντικάκι έφαγε το γράμμα και άφησε στη θέση του ένα ψιχουλάκι (την απόστροφο).

Τα λάθη που ακολουθούν «τρυπώνουν» συχνά σε βιβλία, κόμικς, ακόμη και σε υπότιτλους σειρών και ταινιών:

Λάθος	Σωστό
μου’ πε μου’πε	μου ’πε
άστο κόψτο	άσ’ το κόψ’ το
στο χάρισα δώστο μου	σ’ το χάρισα δώσ’ το μου
θάρθω	θά ’ρθω

Ειδικές περιπτώσεις

(α) Ο σύνδεσμος και γίνεται κι χωρίς απόστροφο: εγώ κι εσύ, κι όμως

(β) Το επίρρημα μέσα πριν από σύμφωνο γίνεται μες: μες στη θάλασσα  

(γ) Η πρόθεση σε χάνει το «-ε» πριν από το «τ-» του οριστικού άρθρου και γράφεται μαζί με αυτό ως μία λέξη: στον κήπο, στης Ελένης, στο σχολείο

(δ) Η πρόθεση εξ δεν έχει χάσει κάποιο φωνήεν, οπότε δε χρειάζεται απόστροφο: εξ αποστάσεως εκπαίδευση  

Βάλτε την απόστροφο

Γλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου, Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής, Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της Ελληνικής, Λεξικό της κοινής νεοελληνικής
ΕΙΚΟΝΕΣ: podilato98.blogspot.com (σκίτσο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού) (1), Glossologia@facebook (2-3)

Η υποδιαστολή

Ένα ειδικό κόμμα

Η υποδιαστολή ( , ) είναι όμοια με το κόμμα ( , ) και σημειώνεται σε δύο περιπτώσεις:

1 Στους δεκαδικούς αριθμούς, για να ξεχωρίζουμε το ακέραιο από το δεκαδικό μέρος:

• 278,72 €
• 23,5 κιλά

Ωστόσο, κατά την ανάγνωση των δεκαδικών η υποδιαστολή διαβάζεται ως «κόμμα»:

• 278 κόμμα 72 ευρώ
• 23 κόμμα 5 κιλά  

Σημαντικό: Στα ελληνικά η τελεία χωρίζει τις χιλιάδες και η υποδιαστολή τα δεκαδικά ψηφία. Στα αγγλικά συμβαίνει το αντίθετο (η τελεία χωρίζει τα δεκαδικά ψηφία και η υποδιαστολή τις χιλιάδες).

2 Στην αντωνυμία ό,τι (= οτιδήποτε), για να την ξεχωρίζουμε από τον σύνδεσμο ότι (= πως):

• Η Άννα θυμάται ό,τι τη συμφέρει. Ό,τι και να πεις έχεις δίκιο.
• Μου είπε ότι θ’ αργήσει λίγο. Νομίζω ότι ψήλωσες.

Προσέξτε και τα επόμενα παραδείγματα:

• Λέει ό,τι θέλει. (έμφαση στο «ό,τι»)
• Λέει ότι θέλει. (έμφαση στο «θέλει»)

Ό,τι ή ότι;

Γλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής, Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της Ελληνικής
ΕΙΚΟΝΕΣ: podilato98.blogspot.com (σκίτσο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού), Glossologia@facebook

Το ενωτικό

Η μικρή παύλα

Το ενωτικό ( - ) είναι μικρότερο από τη μονή παύλα ( — ) και σημειώνεται στις παρακάτω περιπτώσεις:

1 Στο τέλος μιας σειράς, όταν πρέπει να κόψουμε μια λέξη που δε χωρά ολόκληρη. Ο χωρισμός γίνεται με βάση τους κανόνες συλλαβισμού της γλώσσας μας:

• Πήγαμε στο γηπεδάκι της γειτονιάς και παίξα-
  με μπάσκετ με τους φίλους μας.

2 Για να χωρίσει μια λέξη στις συλλαβές από τις οποίες αποτελείται ή στα συνθετικά της:

• πα-τρί-δα, παρ-τί-δα
• σκυλ-ό-ψαρο, παρα-μιλώ

3 Στην αρχή ή στο τέλος μιας λέξης, για να δείξουμε ότι δεν τη γράφουμε ολόκληρη:

• οι λέξεις από «ανα-» (που αρχίζουν από «ανά»)
• τα ρήματα σε «-μαι» (που λήγουν σε «μαι»)

4 Ανάμεσα σε λέξεις που φανερώνουν την αφετηρία και το τέρμα δρομολογίων ή διαδρομών:

• Η αμαξοστοιχία Αθήνα-Θεσσαλονίκη αναχωρεί σε πέντε λεπτά.
• Κάθε μέρα Ψυχικό-Φάληρο· βαρέθηκα!

5 Ανάμεσα σε δύο αριθμούς ή μέσα σε τηλεφωνικά νούμερα και διάφορους κωδικούς:

• το διάστημα 2023-2026
• πρόγραμμα για νέους 25-30 ετών
• τηλεφωνήστε στο 210-123456
  (αλλά και με κενό: 210 123456)

6 Ανάμεσα σε διπλά ονόματα ανθρώπων ή μεταξύ λέξεων που αποτελούν ένα ιδιαίτερο σύνολο:

• Άννα-Μαρία, η κ. Παπαγεωργίου-Θηβαίου
• επίσκεψη-αστραπή, παιδί-μάλαμα
• άνεμοι βόρειοι-βορειοανατολικοί

7 Ύστερα από τα προτακτικά Αγια-, Αϊ-, γερο-, κυρα-, μαστρο-, μπαρμπα-, παπα-. Οι λέξεις αυτές δεν τονίζονται, είναι άκλιτες και συνοδεύουν κύρια ονόματα:

• η Αγια-Σοφιά, του Αϊ-Γιώργη
• της κυρα-Ρήνης, ο παπα-Δημήτρης

Εξαιρούνται και δε χρειάζονται ενωτικό τα προτακτικά καπετάν, κυρ και πάτερ, που είναι επίσης άκλιτα: του καπετάν Ανδρέα, με τον κυρ Νίκο, ο πάτερ Αντώνιος

Γλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου, Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής, Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της Ελληνικής
ΕΙΚΟΝΕΣ: podilato98.blogspot.com (φόντο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, pixteller.com)