Η απόστροφος

Ένα… ιπτάμενο κόμμα

Η απόστροφος (’) χρησιμοποιείται για να δηλώσει ότι ένα φωνήεν έχει παραλειφθεί στη γραφή, επειδή δύο γειτονικές λέξεις προφέρονται γρήγορα χωρίς να μεσολαβεί παύση μεταξύ τους:

• το άλογο → τ’ άλογο
• μου έδωσε → μου ’δωσε
• φέρε το → φέρ’ το
• σου το είπα → σ’ το είπα → σ’ το ’πα

Η απόστροφος συνηθίζεται σε κείμενα που αποδίδουν τον προφορικό λόγο (π.χ. σε διαλόγους) ή έχουν ανεπίσημο ύφος.

Στα κείμενα με επίσημο ύφος είναι προτιμότερο να διατηρούμε όλα τα φωνήεντα, δηλαδή να αποφεύγουμε τις αποστρόφους.

Χωρίς απόστροφο

(α) Ο σύνδεσμος και γίνεται κι χωρίς απόστροφο: εγώ κι εσύ, κι όμως

(β) Το επίρρημα μέσα πριν από σύμφωνο γίνεται μες: μες στη θάλασσα  

(γ) Η πρόθεση σε χάνει το «-ε» πριν από το «τ-» του οριστικού άρθρου και γράφεται μαζί με αυτό ως μία λέξη: στον κήπο, στης Ελένης, στο σχολείο

(δ) Η πρόθεση εξ δεν έχει χάσει κάποιο φωνήεν, οπότε δε χρειάζεται απόστροφο: εξ αποστάσεως εκπαίδευση  

Συχνά λάθη

Η απόστροφος σημειώνεται ακριβώς στη θέση του φωνήεντος που χάθηκε. Είναι αυτό που λέγαμε σε μικρότερες τάξεις, ότι ένα ποντικάκι έφαγε το γράμμα και άφησε στη θέση του ένα ψιχουλάκι (την απόστροφο).

Τα λάθη που ακολουθούν «τρυπώνουν» συχνά σε βιβλία, κόμικς, ακόμη και σε υπότιτλους σειρών και ταινιών:

Λάθος	Σωστό
μου’ πε μου’πε	μου ’πε
άστο κόψτο	άσ’ το κόψ’ το
στο χάρισα δώστο μου	σ’ το χάρισα δώσ’ το μου
θάρθω	θά ’ρθω

Γλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου, Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής, Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της Ελληνικής, Λεξικό της κοινής νεοελληνικής
ΕΙΚΟΝΕΣ: podilato98.blogspot.com (σκίτσο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού) (1), Glossologia@facebook (2-3)

Η υποδιαστολή

Ένα ειδικό κόμμα

Η υποδιαστολή (,) είναι όμοια με το κόμμα (,) και σημειώνεται σε δύο περιπτώσεις:

1 Στους δεκαδικούς αριθμούς, για να ξεχωρίζουμε το ακέραιο από το δεκαδικό μέρος:

• 278,72 €
• 23,5 κιλά

Ωστόσο, κατά την ανάγνωση των δεκαδικών η υποδιαστολή διαβάζεται ως «κόμμα»:

• 278 κόμμα 72 ευρώ
• 23 κόμμα 5 κιλά  

Σημαντικό: Στα ελληνικά η τελεία χωρίζει τις χιλιάδες και η υποδιαστολή τα δεκαδικά ψηφία. Στα αγγλικά συμβαίνει το αντίθετο (η τελεία χωρίζει τα δεκαδικά ψηφία και η υποδιαστολή τις χιλιάδες).

2 Στην αντωνυμία ό,τι (= οτιδήποτε), για να την ξεχωρίζουμε από τον σύνδεσμο ότι (= πως):

• Η Άννα θυμάται ό,τι τη συμφέρει. Ό,τι και να πεις έχεις δίκιο.
• Μου είπε ότι θ’ αργήσει λίγο. Νομίζω ότι ψήλωσες.

Προσέξτε και τα επόμενα παραδείγματα:

• Λέει ό,τι θέλει. (έμφαση στο «ό,τι»)
• Λέει ότι θέλει. (έμφαση στο «θέλει»)

Ό,τι ή ότι;

Γλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής, Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της Ελληνικής
ΕΙΚΟΝΕΣ: podilato98.blogspot.com (σκίτσο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού), Glossologia@facebook

Το ενωτικό

Η μικρή παύλα

Το ενωτικό (-) είναι μικρότερο από τη μονή παύλα (—) και σημειώνεται στις παρακάτω περιπτώσεις:

1 Στο τέλος μιας σειράς, όταν πρέπει να κόψουμε μια λέξη που δε χωρά ολόκληρη. Ο χωρισμός γίνεται με βάση τους κανόνες συλλαβισμού της γλώσσας μας:

• Πήγαμε στο γηπεδάκι της γειτονιάς και παίξα-
  με μπάσκετ με τους φίλους μας.

2 Για να χωρίσει μια λέξη στις συλλαβές από τις οποίες αποτελείται ή στα συνθετικά της:

• πα-τρί-δα, παρ-τί-δα
• σκυλ-ό-ψαρο, παρα-μιλώ

3 Στην αρχή ή στο τέλος μιας λέξης, για να δείξουμε ότι δεν τη γράφουμε ολόκληρη:

• οι λέξεις από «ανα-» (που αρχίζουν από «ανά»)
• τα ρήματα σε «-μαι» (που λήγουν σε «μαι»)

4 Ανάμεσα σε λέξεις που φανερώνουν την αφετηρία και το τέρμα δρομολογίων ή διαδρομών:

• Η αμαξοστοιχία Αθήνα-Θεσσαλονίκη αναχωρεί σε πέντε λεπτά.
• Κάθε μέρα Ψυχικό-Φάληρο· βαρέθηκα!

5 Ανάμεσα σε δύο αριθμούς ή μέσα σε τηλεφωνικά νούμερα και διάφορους κωδικούς:

• το διάστημα 2023-2026
• πρόγραμμα για νέους 25-30 ετών
• τηλεφωνήστε στο 210-123456
  (αλλά και με κενό: 210 123456)

6 Ανάμεσα σε διπλά ονόματα ανθρώπων ή μεταξύ λέξεων που αποτελούν ένα ιδιαίτερο σύνολο:

• Άννα-Μαρία, η κ. Παπαγεωργίου-Θηβαίου
• επίσκεψη-αστραπή, παιδί-μάλαμα
• άνεμοι βόρειοι-βορειοανατολικοί

7 Ύστερα από τα προτακτικά Αγια-, Αϊ-, γερο-, κυρα-, μαστρο-, μπαρμπα-, παπα-. Οι λέξεις αυτές δεν τονίζονται, είναι άκλιτες και συνοδεύουν κύρια ονόματα:

• η Αγια-Σοφιά, του Αϊ-Γιώργη
• της κυρα-Ρήνης, ο παπα-Δημήτρης

Εξαιρούνται και δε χρειάζονται ενωτικό τα προτακτικά καπετάν, κυρ και πάτερ, που είναι επίσης άκλιτα: του καπετάν Ανδρέα, με τον κυρ Νίκο, ο πάτερ Αντώνιος

Γλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου, Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής, Λεξικό των δυσκολιών και των λαθών στη χρήση της Ελληνικής
ΕΙΚΟΝΑ: podilato98.blogspot.com (σκίτσο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού)

Ο τόνος των λέξεων

Πέντε κανόνες

1 Τόνο (΄) παίρνει κάθε λέξη που έχει δύο ή περισσότερες συλλαβές. Ο τόνος μπαίνει μόνο στη λήγουσα, στην παραλήγουσα και στην προπαραλήγουσα:

• παιδί, παιδάκι, φτωχόπαιδο
• καθαρός, καθαρίζω, ξεκάθαρος

Ανάλογα με τη συλλαβή που τονίζεται οι λέξεις διακρίνονται σε οξύτονες (τονίζονται στη λήγουσα), παροξύτονες (τονίζονται στην παραλήγουσα) και προπαροξύτονες (τονίζονται στην προπαραλήγουσα).

2 Ο τόνος της λέξης σημειώνεται πάνω από το φωνήεν που προφέρεται πιο δυνατά:

• άκουσα, κουζίνα, ποδόσφαιρο
• σκουληκομυρμηγκότρυπα

3 Αν το φωνήεν είναι κεφαλαίο (στα κύρια ονόματα ή στην αρχή των προτάσεων) ο τόνος δε σημειώνεται πάνω του αλλά αριστερά:

• Άννα, Έβρος, Όλυμπος
• Άκουσα ότι θα βρέξει.

Οι λέξεις που γράφονται εξ ολοκλήρου με κεφαλαία δεν τονίζονται. Εξαιρείται το διαζευκτικό «ή» για να ξεχωρίζει από το θηλυκό άρθρο: ΤΣΙΓΑΡΟ Ή ΥΓΕΙΑ, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ

4 Όταν το φωνήεν που τονίζεται είναι δίψηφο ή καταχρηστικός δίφθογγος, ο τόνος σημειώνται στο δεύτερο γράμμα:

• χαίρομαι, είπα, μουστοκούλουρο
• μολυβιά, παιδιού, μοιάζουν

Το ίδιο ισχύει και με τους συνδυασμούς «αυ» και «ευ»:

• αύριο, ναύαρχος
• μαζεύω, πεύκο

5 Οι λέξεις που εμφανίζονται ως μονοσύλλαβες ύστερα από την απαλοιφή κάποιου φωνήεντος διατηρούν τον τόνο τους:

• φέρε  το → φέρ’ το
• δεν είναι  ανάγκη → δεν είν’ ανάγκη

Αν όμως χαθεί το τονισμένο φωνήεν, χάνεται και ο τόνος:

• θα ή θελα → θα ’θελα
• μου εί πε → μου ’πε

Ειδικές περιπτώσεις

(α) Οι μονοσύλλαβες λέξεις συνήθως δεν τονίζονται. Εκείνες που εξαιρούνται και τονίζονται είναι λίγες:

• ή εγώ ή εσύ
• Πού είσαι; Πώς τα πέρασες;
• Η δασκάλα μού είπε (είπε σε εμένα)

(β) Στις λέξεις που κλίνονται ο τόνος δε μένει πάντα στην ίδια συλλαβή, αλλά μπορεί να μετακινείται:

• ο άνθρωπος - του ανθρώπου
• φαίνομαι - φαινόμαστε

(γ) Κάποιες λέξεις, που ονομάζονται τονικά παρώνυμα, ξεχωρίζουν μόνο από τον τόνο τους:

• πόδια - ποδιά
• πότε - ποτέ

(δ) Μερικές λέξεις που τονίζονται στην προπαραλήγουσα μπορεί να πάρουν και έναν δεύτερο τόνο:

• ο δάσκαλός μας
• ρώτησέ τον
• απέναντί μας

(ε) Τα προτακτικά που έχουν ενωτικό (Αγια-, Αϊ-, γερο-, κυρα-, μαστρο-, μπαρμπα-, παπα-) δεν τονίζονται:

• η Αγια-Σοφιά, η κυρα-Φροσύνη, ο παπα-Σταύρος

Και κάτι ακόμη

Οι τόνοι χρησιμοποιούνται και μετά από τα γράμματα της αλφαβήτας που δηλώνουν αριθμούς: γ΄ τάξη (τρίτη), κα΄ (21), λη΄ (38)

Δείτε στη συνέχεια

Ο τόνος των λέξεων 1. Μονοσύλλαβες λέξεις με τόνο 2. Λέξεις με δύο τόνους

ΑφιερώματαΓλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου, Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής
ΕΙΚΟΝΕΣ: podilato98.blogspot.com (φόντο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, pixteller.com)

Μονοσύλλαβες λέξεις με τόνο

Οι μονοσύλλαβες λέξεις γενικά δεν παίρνουν τόνο, διότι εννοείται:

• αχ, γεια, γη, δεν, θα, και
• λες, μου, να, σε, τι, φως

Υπάρχουν όμως τρεις —το «η», το «που» και το «πως»— που μερικές φορές παίρνουν τόνο. Αυτό συμβαίνει γιατί υπάρχουν

• δύο «η» (η - ή) ,
• δύο «που» (που - πού)  και
• δύο «πως» (πως - πώς).

η - ή

Όταν το «η» είναι άρθρο, δε βάζουμε τόνο:

• η Μαρία
• η καρέκλα

Όταν το «ή» είναι διαζευκτικός σύνδεσμος, βάζουμε τόνο για να το ξεχωρίζουμε:

• η Μαρία ή η Ελένη
• ή εγώ ή εσύ

που - πού

Όταν το «που» είναι σύνδεσμος ή αντωνυμία, δε βάζουμε τόνο:

• Μετάνιωσα που δε σε άκουσα.
• Αυτό είναι το βιβλίο που σου έδωσα.

Όταν το «πού» είναι ερωτηματικό επίρρημα, όταν δηλαδή ρωτάμε με αυτό, βάζουμε τόνο για να το ξεχωρίζουμε:

• Πού είσαι;
• Πού έβαλες το βιβλίο που σου έδωσα;

Το «πού» τονίζεται ακόμη:

(α) Στις πλάγιες ερωτήσεις: Με ρώτησε πού είμαι. Θέλω να μου πεις πού έβαλες το βιβλίο που σου έδωσα.

(β) Σε συγκεκριμένες φράσεις: Πού να σ’ τα λέω. Από πού κι ως πού. Πού και πού. Αραιά και πού.

πως - πώς

Όταν το «πως» είναι σύνδεσμος, δε βάζουμε τόνο:

• Νομίζω πως θα βρέξει.

Όταν το «πώς» είναι ερωτηματικό επίρρημα, όταν δηλαδή ρωτάμε με αυτό, βάζουμε τόνο για να το ξεχωρίζουμε:

• Πώς τα πέρασες;

Το «πώς» τονίζεται ακόμη:

(α) Στις πλάγιες ερωτήσεις: Με ρώτησε πώς τα πέρασα.

(β) Σε συγκεκριμένες φράσεις: Πώς βαριέμαι! Κοιτάζω πώς και πώς να τα καταφέρω. Τους έστειλες το γράμμα; – Πώς!

Και κάτι ακόμη

(α) Οι ασθενείς τύποι των προσωπικών αντωνυμιών (μου, σου, του…) είναι μονοσύλλαβοι και άτονοι. Ωστόσο, αν υπάρχει κίνδυνος να θεωρηθούν κτητικές αντωνυμίες, παίρνουν τόνο:

• Η δασκάλα μου είπε (η δική μου δασκάλα)
• Η δασκάλα μού είπε (είπε σε εμένα)

Διαφορετικά, δεν τονίζονται:

• Ο δάσκαλός μου είπε (ο δικός μου δάσκαλος)
• Ο δάσκαλος μου είπε (είπε σε εμένα)
• Ο δάσκαλός μου μου είπε

(β) Το «να» και το «θα», όταν βρίσκονται πριν τους ρηματικούς τύπους μπω, βγω, βρω, ’ρθω και προφέρονται πιο δυνατά, παίρνουν τόνο:

• θά ’ρθω (προφέρουμε δυνατότερα το «θα»)
• θα ’ρθω (προφέρουμε δυνατότερα το «’ρθω»)

Ο τόνος των λέξεων 1. Μονοσύλλαβες λέξεις με τόνο 2. Λέξεις με δύο τόνους

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου

Λέξεις με δύο τόνους

Μερικές λέξεις που τονίζονται στην προπαραλήγουσα προφέρονται περιστασιακά και με έναν δεύτερο τόνο:

• ο δάσκαλός μας, χάρισμά σου
• ρώτησέ τον, άφησέ με
• απέναντί σας, ανάμεσά τους

Μίλησέ μου!

Ο δεύτερος τόνος προκύπτει από τους ασθενείς (άτονους) τύπους της προσωπικής ή κτητικής αντωνυμίας, διότι αποτελούν ένα ιδιαίτερο σύνολο μαζί τους.

Για παράδειγμα, δοκιμάστε να πείτε με μια φωνή «ο δάσκαλος | μας». Δεν είναι το ίδιο.

Αν, βέβαια, οι ασθενείς, μονοσύλλαβοι τύποι δεν έχουν σχέση με τις προηγούμενες λέξεις, τις τονίζουμε για να τις ξεχωρίσουμε:

• Ο δάσκαλός μας λέγεται Κώστας.
• Ο δάσκαλος μάς είπε να βγούμε για διάλειμμα.

Παρόμοια περίπτωση

Ένα ιδιαίτερο σύνολο αποτελούν και οι παροξύτονες προστακτικές όταν ακολουθούνται από δύο ασθενείς προσωπικές αντωνυμίες. Τότε η πρώτη τονίζεται:

• Δώσε μού τον στο τηλέφωνο.
• Στείλε μού το, σε παρακαλώ.

Ο τόνος των λέξεων 1. Μονοσύλλαβες λέξεις με τόνο 2. Λέξεις με δύο τόνους

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου
ΕΙΚΟΝΑ: stgeorgeutah.com

Παιδικά παιχνίδια

Πέρασ’ ο καιρός
Παιχνίδι αλλιώτικο που χάθηκε στο φως
Τα μεσημέρια —Μίλα μου!

Μ’ όλες τις φωνές
Ποτέ δεν έμαθα τι σ’ έκανε να κλαις —
Βγαίνει η βαρκούλα

Βγαίνει η βαρκούλα
Βγαίνει η βαρκούλα του ψαρά

Ήλιος και βροχή
Χιλιάδες όνειρα παντρεύονται οι φτωχοί
Κι εγώ σε χάνω —Μίλα μου!

Κι άκου τι θα πω
Ψηλά τα χέρια γιατί τόσο σ’ αγαπώ
Και μένω αταξίδευτος

Και τότε ρίξαμε τον κλήρο
Να δούμε ποιος, ποιος, ποιος θα φαγωθεί
Να δούμε ποιος, ποιος, ποιος θα τα φυλάει

Νταμ, νταμ, φίλιμι κοντάμ, νταμ νταμ καραγάς
Ξεπετώ, δίπλα στον ποταμό εγώ θα βγω

Περνά περνά η μέλισσα
Με τα μελισσόπουλα
Δεν περνάς κυρα-Μαρία
Δεν περνάς —Δε με πονάς!

Τι με κοιτάζεις μ’ αυτά τα μάτια
Αυτό που ζήσαμε σκοτάδι και μας πνίγει
Εσύ μια κούκλα στα σκαλοπάτια
Κι εγώ τρενάκι που δεν πρόκειται να φύγει

Πέρασ’ ο καιρός
Παιχνίδι αλλιώτικο που χάθηκε στο φως
Τα μεσημέρια —Μίλα μου!

Μου ’λειψες πολύ
Και στρατιωτάκι μολυβένιο, με στολή
Σε περιμένω —Τίποτα!

Νταμ, νταμ, φίλιμι κοντάμ, νταμ νταμ καραγάς
Ξεπετώ, δίπλα στον ποταμό εγώ ταγκό

Τι με κοιτάζεις μ’ αυτά τα μάτια…

Πέρασ’ ο καιρός, πέρασε καιρός

ΣΤΙΧΟΙ: Λίνα Νικολακοπούλου
ΜΟΥΣΙΚΗ: Σταμάτης Κραουνάκης
ΕΡΜΗΝΕΙΑ: Γιώργος Μαρίνος
ΔΙΣΚΟΣ: Αυτός ο Γιώργος (1991)

Τραγούδια

ΠΗΓΗ: Στο μικρόκοσμο της τάξης μας