Ο τόνος των λέξεων

Πέντε κανόνες

1 Τόνο (΄) παίρνει κάθε λέξη που έχει δύο ή περισσότερες συλλαβές. Ο τόνος μπαίνει μόνο στη λήγουσα, στην παραλήγουσα και στην προπαραλήγουσα:

• παιδί, παιδάκι, φτωχόπαιδο
• καθαρός, καθαρίζω, ξεκάθαρος

Ανάλογα με τη συλλαβή που τονίζεται οι λέξεις διακρίνονται σε οξύτονες (τονίζονται στη λήγουσα), παροξύτονες (τονίζονται στην παραλήγουσα) και προπαροξύτονες (τονίζονται στην προπαραλήγουσα).

2 Ο τόνος της λέξης σημειώνεται πάνω από το φωνήεν που προφέρεται πιο δυνατά:

• άκουσα, κουζίνα, ποδόσφαιρο
• σκουληκομυρμηγκότρυπα

3 Αν το φωνήεν είναι κεφαλαίο (στα κύρια ονόματα ή στην αρχή των προτάσεων) ο τόνος δε σημειώνεται πάνω του αλλά αριστερά:

• Άννα, Έβρος, Όλυμπος
• Άκουσα ότι θα βρέξει.

Οι λέξεις που γράφονται εξ ολοκλήρου με κεφαλαία δεν τονίζονται. Εξαιρείται το διαζευκτικό «ή» για να ξεχωρίζει από το θηλυκό άρθρο: ΤΣΙΓΑΡΟ Ή ΥΓΕΙΑ, ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ Ή ΘΑΝΑΤΟΣ

4 Όταν το φωνήεν που τονίζεται είναι δίψηφο ή καταχρηστικός δίφθογγος, ο τόνος σημειώνται στο δεύτερο γράμμα:

• χαίρομαι, είπα, μουστοκούλουρο
• μολυβιά, παιδιού, μοιάζουν

Το ίδιο ισχύει και με τους συνδυασμούς «αυ» και «ευ»:

• αύριο, ναύαρχος
• μαζεύω, πεύκο

5 Οι λέξεις που εμφανίζονται ως μονοσύλλαβες ύστερα από την απαλοιφή κάποιου φωνήεντος διατηρούν τον τόνο τους:

• φέρε  το → φέρ’ το
• δεν είναι  ανάγκη → δεν είν’ ανάγκη

Αν όμως χαθεί το τονισμένο φωνήεν, χάνεται και ο τόνος:

• θα ή θελα → θα ’θελα
• μου εί πε → μου ’πε

Ειδικές περιπτώσεις

(α) Οι μονοσύλλαβες λέξεις συνήθως δεν τονίζονται. Εκείνες που εξαιρούνται και τονίζονται είναι λίγες:

• ή εγώ ή εσύ
• Πού είσαι; Πώς τα πέρασες;
• Η δασκάλα μού είπε (είπε σε εμένα)

(β) Στις λέξεις που κλίνονται ο τόνος δε μένει πάντα στην ίδια συλλαβή, αλλά μπορεί να μετακινείται:

• ο άνθρωπος - του ανθρώπου
• φαίνομαι - φαινόμαστε

(γ) Κάποιες λέξεις, που ονομάζονται τονικά παρώνυμα, ξεχωρίζουν μόνο από τον τόνο τους:

• πόδια - ποδιά
• πότε - ποτέ

(δ) Μερικές λέξεις που τονίζονται στην προπαραλήγουσα μπορεί να πάρουν και έναν δεύτερο τόνο:

• ο δάσκαλός μας
• ρώτησέ τον
• απέναντί μας

(ε) Τα προτακτικά που έχουν ενωτικό (Αγια-, Αϊ-, γερο-, κυρα-, μαστρο-, μπαρμπα-, παπα-) δεν τονίζονται:

• η Αγια-Σοφιά, η κυρα-Φροσύνη, ο παπα-Σταύρος

Και κάτι ακόμη

Οι τόνοι χρησιμοποιούνται και μετά από τα γράμματα της αλφαβήτας που δηλώνουν αριθμούς: γ΄ τάξη (τρίτη), κα΄ (21), λη΄ (38)

Δείτε στη συνέχεια

Ο τόνος των λέξεων 1. Μονοσύλλαβες λέξεις με τόνο 2. Λέξεις με δύο τόνους

ΑφιερώματαΓλώσσα

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου, Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής
ΕΙΚΟΝΕΣ: podilato98.blogspot.com (φόντο: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, pixteller.com)

Μονοσύλλαβες λέξεις με τόνο

Οι μονοσύλλαβες λέξεις γενικά δεν παίρνουν τόνο, διότι εννοείται:

• αχ, γεια, γη, δεν, θα, και
• λες, μου, να, σε, τι, φως

Υπάρχουν όμως τρεις —το «η», το «που» και το «πως»— που μερικές φορές παίρνουν τόνο. Αυτό συμβαίνει γιατί υπάρχουν

• δύο «η» (η - ή) ,
• δύο «που» (που - πού)  και
• δύο «πως» (πως - πώς).

η - ή

Όταν το «η» είναι άρθρο, δε βάζουμε τόνο:

• η Μαρία
• η καρέκλα

Όταν το «ή» είναι διαζευκτικός σύνδεσμος, βάζουμε τόνο για να το ξεχωρίζουμε:

• η Μαρία ή η Ελένη
• ή εγώ ή εσύ

που - πού

Όταν το «που» είναι σύνδεσμος ή αντωνυμία, δε βάζουμε τόνο:

• Μετάνιωσα που δε σε άκουσα.
• Αυτό είναι το βιβλίο που σου έδωσα.

Όταν το «πού» είναι ερωτηματικό επίρρημα, όταν δηλαδή ρωτάμε με αυτό, βάζουμε τόνο για να το ξεχωρίζουμε:

• Πού είσαι;
• Πού έβαλες το βιβλίο που σου έδωσα;

Το «πού» τονίζεται ακόμη:

(α) Στις πλάγιες ερωτήσεις: Με ρώτησε πού είμαι. Θέλω να μου πεις πού έβαλες το βιβλίο που σου έδωσα.

(β) Σε συγκεκριμένες φράσεις: Πού να σ’ τα λέω. Από πού κι ως πού. Πού και πού. Αραιά και πού.

πως - πώς

Όταν το «πως» είναι σύνδεσμος, δε βάζουμε τόνο:

• Νομίζω πως θα βρέξει.

Όταν το «πώς» είναι ερωτηματικό επίρρημα, όταν δηλαδή ρωτάμε με αυτό, βάζουμε τόνο για να το ξεχωρίζουμε:

• Πώς τα πέρασες;

Το «πώς» τονίζεται ακόμη:

(α) Στις πλάγιες ερωτήσεις: Με ρώτησε πώς τα πέρασα.

(β) Σε συγκεκριμένες φράσεις: Πώς βαριέμαι! Κοιτάζω πώς και πώς να τα καταφέρω. Τους έστειλες το γράμμα; – Πώς!

Και κάτι ακόμη

(α) Οι ασθενείς τύποι των προσωπικών αντωνυμιών (μου, σου, του…) είναι μονοσύλλαβοι και άτονοι. Ωστόσο, αν υπάρχει κίνδυνος να θεωρηθούν κτητικές αντωνυμίες, παίρνουν τόνο:

• Η δασκάλα μου είπε (η δική μου δασκάλα)
• Η δασκάλα μού είπε (είπε σε εμένα)

Διαφορετικά, δεν τονίζονται:

• Ο δάσκαλός μου είπε (ο δικός μου δάσκαλος)
• Ο δάσκαλος μου είπε (είπε σε εμένα)
• Ο δάσκαλός μου μου είπε

(β) Το «να» και το «θα», όταν βρίσκονται πριν τους ρηματικούς τύπους μπω, βγω, βρω, ’ρθω και προφέρονται πιο δυνατά, παίρνουν τόνο:

• θά ’ρθω (προφέρουμε δυνατότερα το «θα»)
• θα ’ρθω (προφέρουμε δυνατότερα το «’ρθω»)

Ο τόνος των λέξεων 1. Μονοσύλλαβες λέξεις με τόνο 2. Λέξεις με δύο τόνους

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου

Λέξεις με δύο τόνους

Μερικές λέξεις που τονίζονται στην προπαραλήγουσα προφέρονται περιστασιακά και με έναν δεύτερο τόνο:

• ο δάσκαλός μας, χάρισμά σου
• ρώτησέ τον, άφησέ με
• απέναντί σας, ανάμεσά τους

Μίλησέ μου!

Ο δεύτερος τόνος προκύπτει από τους ασθενείς (άτονους) τύπους της προσωπικής ή κτητικής αντωνυμίας, διότι αποτελούν ένα ιδιαίτερο σύνολο μαζί τους.

Για παράδειγμα, δοκιμάστε να πείτε με μια φωνή «ο δάσκαλος | μας». Δεν είναι το ίδιο.

Αν, βέβαια, οι ασθενείς, μονοσύλλαβοι τύποι δεν έχουν σχέση με τις προηγούμενες λέξεις, τις τονίζουμε για να τις ξεχωρίσουμε:

• Ο δάσκαλός μας λέγεται Κώστας.
• Ο δάσκαλος μάς είπε να βγούμε για διάλειμμα.

Παρόμοια περίπτωση

Ένα ιδιαίτερο σύνολο αποτελούν και οι παροξύτονες προστακτικές όταν ακολουθούνται από δύο ασθενείς προσωπικές αντωνυμίες. Τότε η πρώτη τονίζεται:

• Δώσε μού τον στο τηλέφωνο.
• Στείλε μού το, σε παρακαλώ.

Ο τόνος των λέξεων 1. Μονοσύλλαβες λέξεις με τόνο 2. Λέξεις με δύο τόνους

ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου
ΕΙΚΟΝΑ: stgeorgeutah.com