Η καθημερινότητα στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό

Του Δημήτρη Αθηνάκη
Σεπτέμβριος 2024

Κάνουν μια πλήρη περιστροφή γύρω από τον πλανήτη μας κάθε 92 λεπτά, με ταχύτητα περίπου 7,7 χιλιόμετρα το δευτερόλεπτο ή 28.000 χιλιόμετρα την ώρα. Και όλα αυτά σε ύψος 400 χιλιομέτρων πάνω από τη Γη.

Η πολυεθνική ομάδα αστροναυτών στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό (ΔΔΣ) συνυπάρχει βοηθώντας την ανθρωπότητα να κατανοήσει ζητήματα από την κλιματική αλλαγή έως τη δημιουργία φαρμάκων για τον άνθρωπο. Εκεί κατοικούν επιστήμονες από εθνικές διαστημικές υπηρεσίες, όπως η ευρωπαϊκή (ESA), η αμερικανική (NASA), η ιαπωνική (JAXA), η καναδική (CSA) και η ρωσική (Roscosmos).

Πώς είναι όμως η καθημερινότητά τους; Για τους αστροναύτες —⁠ή κοσμοναύτες, όπως τους λέει η Ρωσία⁠— σίγουρα δεν είναι όλες οι ημέρες εύκολες. Για εμάς, βέβαια, τους επίγειους όλα ακούγονται ιδιαιτέρως συναρπαστικά.

Ο ΔΔΣ

Ο διαστημικός σταθμός περιλαμβάνει ένα εξάρι «σπίτι» και συνολικά η έκτασή του είναι όση το παλάτι του Μπάκιγχαμ (η βασιλική κατοικία στο Λονδίνο). Μπορεί να κοιμίσει από έξι έως δεκατρία άτομα, διαθέτει γυμναστήριο, εργαστήρια πειραμάτων και όλους τους απαραίτητους χώρους διατροφής και προσωπικής υγιεινής.

Ωστόσο, δε διαθέτει ψύξη, οπότε τα τρόφιμα πρέπει να είναι προσεκτικά συσκευασμένα και τα περισσότερα σε κενό αέρος. Για παράδειγμα, ορισμένα τρόφιμα προσφέρονται σε ειδικές μορφές, όπως τα μακαρόνια, που απαιτούν πρόσθετο νερό. Ακόμα και το αλάτι και το πιπέρι είναι σε υγρή μορφή, διότι, ελλείψει βαρύτητας, οι κόκκοι θα χάνονταν στο Διάστημα — ή τουλάχιστον στο εσωτερικό του σταθμού!

Συνολικά ο ΔΔΣ ζυγίζει περί τους 360 τόνους και δημιουργήθηκε το 1998 με τη συνεργασία του Καναδά, της Ευρώπης, της Ιαπωνίας, της Ρωσίας και των ΗΠΑ. Για την ενέργεια που χρειάζεται υπάρχουν 1.000 τ.μ. ηλιακών συλλεκτών, που τον καθιστούν ένα από τα φωτεινότερα αντικείμενα στον ουρανό. Η τροχιακή διαδρομή του σταθμού καλύπτει πάνω από το 90% του παγκόσμιου πληθυσμού και η NASA δημοσιεύει πρόγραμμα για το πότε είναι ορατός από κάθε πόλη του κόσμου, διότι ο ΔΔΣ διακρίνεται με γυμνό μάτι.

Φαγητό

Βέβαια, η ζωή εκεί πάνω έχει τις δικές της προκλήσεις, κυρίως λόγω της βαρύτητας. Για παράδειγμα, όταν τρώνε, οι αστροναύτες πρέπει να είναι δεμένοι με τον δίσκο τους ή να τον στηρίζουν σε κάποιο τοιχίο. Κατά την προετοιμασία των γευμάτων, που ξεπερνούν τα 300 διαφορετικά είδη, όλα τα συστατικά στηρίζονται στις επιφάνειες με κολλητική ταινία, προκειμένου να μη βρεθούν, ας πούμε, τα μακαρόνια να αιωρούνται ανάμεσα στις οθόνες και στα εργαστήρια πειραμάτων.

Μάλιστα, αυτό έχει συμβεί με το άνοιγμα μίας κονσέρβας πριν από λίγα χρόνια, όπου τα λίπη αιωρούνταν στο εσωτερικό του ΔΔΣ και όλοι έκαναν ό,τι μπορούσαν για να μην πέσουν πάνω τους!

Παράλληλα, το φαγητό δε χρησιμοποιείται μόνο για την παροχή επαρκούς αριθμού θερμίδων για την εργασία (2.800 ημερησίως), αλλά ταυτόχρονα αποτελεί και σημαντική κοινωνική περίσταση για όλους και όλες, που βρίσκονται πολύ μακριά από οικογένεια και φίλους.

Καθαριότητα

Ταυτόχρονα, επειδή δεν υπάρχουν ντους και νεροχύτες, καθώς, αν ανοίξει μια βρύση στο Διάστημα, όπου η βαρύτητα είναι πολύ ασθενής, το νερό θα πετάξει προς κάθε κατεύθυνση, οι επιστήμονες του ΔΔΣ χρησιμοποιούν ειδικά σαπούνια που δε χρειάζονται ξέβγαλμα. Ακόμα, αφού πλύνουν τα δόντια τους, αφήνουν τα υπολείμματα σε πετσέτες, εκτός και αν η οδοντόκρεμα είναι βρώσιμη.

Σχετικά με την τουαλέτα, η λειτουργία της δεν είναι ίδια με τις επίγειες. Υπάρχουν πάγκοι εξοπλισμένοι με καθίσματα τουαλέτας όπως αυτά στη Γη, αλλά έχουν σχεδιαστεί για χρήση με περιορισμούς, ώστε ο χρήστης να μην… επιπλέει. Το σύστημα απορροφά τα απόβλητα μαζί με τον αέρα, όπως μια ηλεκτρική σκούπα.

Και με την μπουγάδα τι γίνεται; Σύμφωνα με τη Νικόλ Στοτ, Αμερικανίδα αστροναύτη της NASA που πέρασε 104 ημέρες στο Διάστημα σε δύο αποστολές το 2009 και το 2011, η καθημερινότητα των μελών του πληρώματος παράγει πολύ ιδρώτα, κάτι που επιφέρει μία επιπλέον δυσκολία: το πλύσιμο των ρούχων. «Δε βάζουμε μπουγάδα. Μόνο νερό που σχηματίζεται σε σταγόνες και κάποια σαπουνάδα».

Χωρίς η βαρύτητα να απομακρύνει τον ιδρώτα από το σώμα, οι αστροναύτες καλύπτονται με μια επίστρωση ιδρώτα. «Πολύ περισσότερο απ’ ό,τι στη Γη», σημειώνει η Αμερικανίδα αστροναύτης. «Ένιωθα πολλές φορές τον ιδρώτα να αυξάνεται στο τριχωτό της κεφαλής μου. Έπρεπε να στραγγίξω το κεφάλι μου. Δεν μπορείς να τινάξεις τον ιδρώτα, διότι απλούστατα θα πήγαινε παντού».

Σωματική επιβάρυνση

Το γυμναστήριο, από την άλλη, είναι απαραίτητο, διότι τα μέλη του πληρώματος πρέπει να ασκούνται για περισσότερες από δύο ώρες την ημέρα, ώστε να αντιμετωπίσουν την απώλεια μυϊκής και οστικής μάζας που προκαλείται από τη ζωή με τη μικροβαρύτητα. Γι’ αυτόν τον λόγο χρησιμοποιούν εξοπλισμό για προπόνηση με βάρη και αερόβια άσκηση, όπως διάδρομο και εργόμετρο.

Κι όλο αυτό, επειδή οι αστροναύτες δε χρειάζεται να χρησιμοποιούν τους μυς του κάτω μέρους του σώματός τους για να περπατήσουν ή να στέκονται στο κενό, κι έτσι οι μύες της πλάτης και των ποδιών αρχίζουν να χάνουν δύναμη. Ειδικά αυτή η συνθήκη με τους μυς και τα οστά είναι πεδίον δόξης λαμπρόν για την έρευνα π.χ. περί οστεοπόρωσης.

Όπως λέει η Νικόλ Στοτ, σχολιάζοντας ότι οι αστροναύτες φορούν μόνιτορ καρδιάς, εγκεφάλου ή αίματος για να μετρούν τις αποκρίσεις τους στο δύσκολο φυσικό περιβάλλον, «είμαστε πειραματόζωα. Το Διάστημα υποβάλλει τα οστά και τους μυς σε επιταχυνόμενη διαδικασία γήρανσης και οι επιστήμονες μπορούν να εξαγάγουν συμπεράσματα».

Πλην των παραπάνω οργάνων του σώματος, η διαστημική παραμονή στον ΔΔΣ αδυνατίζει το ανοσοποιητικό σύστημα και την καρδιαγγειακή υγεία των ανθρώπων. Στο Διάστημα το αίμα και το νερό μετακινούνται στο πάνω μέρος του σώματος και αυτό κάνει τα πρόσωπα των αστροναυτών να φαίνονται συχνά πρησμένα, σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέχουν οι διαστημικές υπηρεσίες που συμμετέχουν στον ΔΔΣ.

Άλλες προκλήσεις

Αυτό που προκαλεί εντύπωση είναι ότι βιώνουν καθημερινά 16 ανατολές και ισάριθμα ηλιοβασιλέματα, κάτι που τους δημιουργεί προβλήματα στον ύπνο. Πέραν αυτών, πρέπει να είναι δεμένοι στους υπνόσακούς τους, ενώ κάποιοι δεν μπορούν να κοιμηθούν είτε από την αδρεναλίνη είτε από τη ναυτία. Η Νικόλ Στοτ λέει ότι «οι περισσότεροι άνθρωποι κολλούν στο παράθυρο κοιτάζοντας τη Γη και γι’ αυτό χάνουν ώρες ύπνου».

Παράλληλα, επειδή στο Διάστημα δεν υπάρχει σχεδόν καθόλου βαρύτητα, δεν υπάρχει διάκριση μεταξύ πάνω και κάτω όπως στη Γη. Οποιαδήποτε επιφάνεια μπορεί να είναι πάτωμα, τοίχος ή οροφή και επομένως οι αστροναύτες μπορούν να κοιμηθούν οπουδήποτε.

Επιπλέον, τα διαμερίσματα αυτά διαθέτουν φορητούς υπολογιστές, ώστε το πλήρωμα να μπορεί να μένει σε επαφή με την οικογένεια, και μια γωνιά για προσωπικά αντικείμενα, όπως φωτογραφίες ή βιβλία.

Και τι συμβαίνει αν αρρωστήσει κάποιος αστροναύτης ή κοσμοναύτης; Κατ’ αρχάς, υπάρχει μέλος του πληρώματος που επωμίζεται την ιατρική περίθαλψη των υπολοίπων. Ο ιατρός του πληρώματος εκπαιδεύεται όχι μόνο στις πρώτες βοήθειες αλλά και στη συρραφή πληγών και τη χορήγηση ενέσεων. Υπάρχει, βεβαίως, ιατρικό κιτ που περιέχει ιατρικά εργαλεία και φάρμακα. Επίσης, όλα τα μέλη του πληρώματος λαμβάνουν εκπαίδευση για την ανάνηψη σε περίπτωση που κάποιος υποστεί καρδιακή ανακοπή.

Το μεγαλύτερο δώρο

«Αισθάνθηκα πολύ ασήμαντη σε αυτή την απεραντοσύνη του Διαστήματος», λέει η Ελεν Σάρμαν, η πρώτη Βρετανίδα αστροναύτης, η οποία πέρασε οκτώ ημέρες στον σοβιετικό διαστημικό σταθμό «Μιρ» το 1991. «Βλέποντας τη Γη τόσο καθαρά, τους στροβιλισμούς των νεφών και των ωκεανών, σκέφτηκα τα γεωπολιτικά σύνορα που κατασκευάζουμε και πως, στην πραγματικότητα, οι άνθρωποι είμαστε απόλυτα διασυνδεδεμένοι».

Η Αμερικανίδα Νικόλ Στοτ προσθέτει ότι της άρεσε να ζει με έξι ανθρώπους από διαφορετικές χώρες, «κάνοντας αυτή τη δουλειά για λογαριασμό όλης της ζωής στη Γη, δουλεύοντας μαζί, ανακαλύπτοντας πώς να αντιμετωπίζεις τα προβλήματα».

«Ονειρευόμασταν, δουλεύαμε και εκπαιδευόμασταν όλη μας τη ζωή, ελπίζοντας σε μια παρατεταμένη παραμονή στο Διάστημα», επισημαίνει ο Καναδός Κρις Χάντφιλντ. «Το μεγαλύτερο δώρο που μπορείς να κάνεις σε έναν επαγγελματία αστροναύτη είναι να τον αφήσεις να μείνει περισσότερο».

Συνέντευξη με έναν αστροναύτη 1. Τρώγοντας στο Διάστημα 2. Η καθημερινότητα στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό

ΠΗΓΗ: Η Καθημερινή (17.09.2024)
ΕΙΚΟΝΕΣ: syfy.com (1), cgtnenespanol@facebook (2), edition.cnn.com (3), esa.int (4-5), nasa.gov (6), flickr.com (7)