8 Νοεμβρίου 2015

Φράσεις με αρχαιόμορφη γενική

Οι φράσεις με αρχαιόμορφη γενική αποτελούν «γλωσσικά απολιθώματα», είναι δηλαδή στερεότυπες ομάδες λέξεων που κληρονομήσαμε από παλαιότερες στιγμές της γλώσσας μας. Οι περισσότερες περιλαμβάνουν ουσιαστικά, και μάλιστα θηλυκά, τα οποία συνήθως σχηματίζουν τη γενική πτώση του ενικού αριθμού
  • είτε κατεβάζοντας τον τόνο (η άδεια, της άδειας - αλλά: επίδομα αδείας)
  • είτε με διαφορετική κατάληξη (η πρόθεση, της πρόθεσης - αλλά: εκ προθέσεως).


Η αρχαιόμορφη γενική συναντάται σε καθιερωμένα ζεύγη ουσιαστικών (π.χ. ασκήσεις ακριβείας, λεωφόρος Θησέως) ή ύστερα από ορισμένες προθέσεις.

Τέτοιες προθέσεις είναι οι
  • από (από κτίσεως κόσμου)
  • διά (διά θαλάσσης)
  • εκ και εξ (εκ πρώτης όψεως, εξ αποστάσεως)
  • εκτός (εκτός πόλεως)
  • επί (επί κυβερνήσεως Ελευθερίου Βενιζέλου)
  • λόγω (λόγω ασθενείας)
  • μεταξύ (μεταξύ σφύρας και άκμονος)
  • μέχρι (μέχρι τελικής πτώσεως)
  • περί (περί ορέξεως)
  • προ (προ μηνός)
  • υπέρ (υπέρ πίστεως και πατρίδος)

Οι φράσεις αυτές εμπλουτίζουν τον λόγο μας, αλλά και υπενθυμίζουν τη μακραίωνη ιστορία των ελληνικών. Είναι σημαντικό να τις γνωρίζουμε για να αποφεύγουμε και τυχόν λάθη. Ας έχουμε κατά νου, ωστόσο, ότι μερικές γενικές σιγά σιγά «κανονικοποιούνται», δηλαδή αρχίζουν να χρησιμοποιούνται με τον σύγχρονο τύπο τους. Για παράδειγμα, κάποιοι λένε ψωμί «ολικής αλέσεως», ενώ άλλοι προτιμούν το «ολικής άλεσης».

Δείτε μερικές από αυτές στη συνέχεια, πατώντας στο πλαίσιο που σας ενδιαφέρει. Αν δε γνωρίζετε κάποιες λέξεις (ή φράσεις), μπορείτε να τις αναζητήσετε στο «Λεξικό της κοινής νεοελληνικής» που βρίσκεται εδώ.

1. Ουσιαστικά που σχηματίζουν αρχαιόμορφη γενική

η άδεια (της άδειας)
αριθμός αδείας, επίδομα αδείας

ο αέρας (του αέρα)
κενά αέρος, πύραυλος αέρος αέρος, πύραυλος εδάφους αέρος, σαλάμι αέρος

η αίτηση (της αίτησης)
έντυπο αιτήσεως

ο άκμονας (του άκμονα)
βρίσκεται μεταξύ σφύρας και άκμονος

η ακρίβεια (της ακρίβειας)
ασκήσεις ακριβείας, βολή ακριβείας, επέμβαση ακριβείας, ζυγαριά ακριβείας, μεζούρα ακριβείας, ρίψη ακριβείας

η άλεση (της άλεσης)
ψωμί ολικής αλέσεως

η αλήθεια (της αλήθειας)
λόγος αληθείας

η άμαξα (της άμαξας)
του είπε / του έσυρε / του έψαλε τα εξ αμάξης, ο τελευταίος τροχός της αμάξης

η αμέλεια (της αμέλειας)
έγκλημα / φόνος εξ αμελείας

η ανακαίνιση (της ανακαίνισης)
κλειστόν λόγω ανακαινίσεως

η ανάπαυση (της ανάπαυσης)
ημέρα αναπαύσεως, τόπος αναπαύσεως

η ανάφλεξη (της ανάφλεξης)
σημείο αναφλέξεως, σύστημα αναφλέξεως

η απόδειξη (της απόδειξης)
αθώος μέχρι αποδείξεως του εναντίου

η απόσταση (της απόστασης)
τον γνωρίζω μόνο εξ αποστάσεως

η αρέσκεια (της αρέσκειας)
δεν είναι της αρεσκείας μου

η ασθένεια (της ασθένειας)
βιβλιάριο ασθενείας, απουσιάζει λόγω ασθενείας

η ασφάλεια (της ασφάλειας)
αερόσακος ασφαλείας, αίσθημα ασφαλείας, απόσταση ασφαλείας, αρχές ασφαλείας, βαθμός ασφαλείας, βαλβίδα ασφαλείας, διαφορά ασφαλείας, Διεύθυνση Ασφαλείας, δικλίδα ασφαλείας, δίχτυ ασφαλείας, δυνάμεις ασφαλείας, ζώνη ασφαλείας, κανόνες ασφαλείας, καπάκι ασφαλείας, καρφίτσα ασφαλείας, κλειδαριά ασφαλείας, λόγοι ασφαλείας, λουκέτο ασφαλείας, μέτρα ασφαλείας, νησίδα ασφαλείας, όριο ασφαλείας, Παράρτημα Ασφαλείας, πόρτα ασφαλείας, προδιαγραφές ασφαλείας, προσωπικό ασφαλείας, σπίρτα ασφαλείας, στηθαίο ασφαλείας, Συμβούλιο Ασφαλείας, συνθήκες ασφαλείας, σύστημα ασφαλείας, σώματα ασφαλείας, Τάγματα Ασφαλείας, Τμήμα Ασφαλείας, υπεύθυνος ασφαλείας, υπηρεσία ασφαλείας, θέμα υψίστης ασφαλείας, φυλακές υψίστης ασφαλείας, φωτισμός ασφαλείας


η βοήθεια (της βοήθειας)
δίνω χείρα βοηθείας, χέρι βοηθείας, χρήζω βοηθείας

το γάλα (του γάλατος)
αρνάκι / γουρουνάκι / μοσχαράκι γάλακτος, βιομηχανία γάλακτος, κρέμα γάλακτος, σοκολάτα γάλακτος

η διάνοια (της διάνοιας)
να μην προτρέχει η γλώσσα της διανοίας

η διάρκεια (της διάρκειας)
άδεια διαρκείας, αναταραχή διαρκείας, βία διαρκείας, γυάλισμα διαρκείας, διακοπές διαρκείας, δράμα διαρκείας, εισιτήριο διαρκείας, κρίση διαρκείας, στιλό διαρκείας, σχέση διαρκείας, φλερτ διαρκείας

η διασταύρωση (της διασταύρωσης)
φώτα διασταυρώσεως

η διάταξη (της διάταξης)
δυνάμει της διατάξεως του άρθρου 22

η δύναμη (της δύναμης)
επίδειξη δυνάμεως

η εμφάνιση (της εμφάνισης)
σειρά εμφανίσεως

η επικράτεια (της επικράτειας)
βουλευτής επικρατείας, Συμβούλιο της Επικρατείας, ψηφοδέλτιο επικρατείας

η έριδα (της έριδας)
το μήλον της έριδος

η ευγένεια (της ευγένειας)
προνόμια ευγενείας, τίτλος ευγενείας

η ζάχαρη (της ζάχαρης)
βιομηχανία ζαχάρεως, εργοστάσιο ζαχάρεως

ο ήλιος (του ήλιου)
ανατολή / δύση του ηλίου, γυαλιά ηλίου, έκλειψη ηλίου, είναι ηλίου φαεινότερον


η θάλασσα (της θάλασσας)
γυαλιά θαλάσσης, διά θαλάσσης, μάσκα θαλάσσης, μέσω θαλάσσης, μηχανή θαλάσσης, πετσέτα θαλάσσης, σκάφος ανοιχτής θαλάσσης, στρώμα θαλάσσης

η θέληση (της θέλησης)
η δύναμη της θελήσεως, άνθρωπος / επίσκεψη / χειρονομία καλής θελήσεως

η Θέμιδα (της Θέμιδας)
οι λειτουργοί της Θέμιδος, ο Ναός της Θέμιδος

η θέση (της θέσης)
φώτα θέσεως

η θύελλα (της θύελλας)
δελτίο θυέλλης, λάμπα θυέλλης

ο θώρακας (του θώρακα)
ακτινογραφία θώρακος, κέντρο νοσημάτων θώρακος

η ίδρυση (της ίδρυσης)
έτος ιδρύσεως

η καθοσίωση (της καθοσίωσης)
έγκλημα καθοσιώσεως

ο καίσαρας (του καίσαρα)
τα του καίσαρος τω καίσαρι

η καρδιά (της καρδιάς)
από καρδίας, εκ βάθους καρδίας

η καταδίωξη (της καταδίωξης)
μανία καταδιώξεως, σύνδρομο καταδιώξεως

η κατανάλωση (της κατανάλωσης)
προϊόντα ευρείας καταναλώσεως, φόρος καταναλώσεως

η καύση (της καύσης)
ενέργεια καύσεως

η κίνηση (της κίνησης)
Γραφείο Κινήσεως, έξοδα κινήσεως

ο κόκκυγας (του κόκκυγα)
κύστη κόκκυγος

η κόλαση (της κόλασης)
πέτρα της κολάσεως, οι πύλες της κολάσεως

η κόπωση (της κόπωσης)
τεστ κοπώσεως

η κρίση (της κρίσης)
ερώτηση κρίσεως, η ημέρα / η ώρα της Κρίσεως, προτάσεις κρίσεως

η κρούση (της κρούσης)
δυνάμεις κρούσεως, μονάδες κρούσεως

η κτίση (της κτίσης)
από κτίσεως κόσμου

η κυβέρνηση (της κυβέρνησης)
επί κυβερνήσεως Καραμανλή, η Εφημερίδα της Κυβερνήσεως

η λήξη (της λήξης)
ημερομηνία λήξεως

η μάθηση (της μάθησης)
είναι ανεπίδεκτος μαθήσεως, επανάληψις μήτηρ πάσης μαθήσεως

το μέλι (του μελιού)
μήνας του μέλιτος, ταξίδι του μέλιτος



η μετάνοια (της μετάνοιας)
δάκρυα μετανοίας, δήλωση μετανοίας

η μέτρηση (της μέτρησης)
διαίρεση μετρήσεως

ο μήνας (του μήνα)
αρχές / μέσα / τέλη του μηνός, διάρκεια ενός μηνός, προ μηνός

η μόλυνση (της μόλυνσης)
εστία μολύνσεως, πηγή μολύνσεως

ο νυμφώνας (του νυμφώνα)
έμεινε εκτός νυμφώνος

η νύχτα (της νύχτας)
δοχείο νυκτός, εν τω μέσω της νυκτός, όνειρο θερινής νυκτός

η οικογένεια (της οικογένειας)
αυτός είναι της οικογενείας

ο όνυχας (του όνυχα)
εξ όνυχος τον λέοντα

η όρεξη (της όρεξης)
περί ορέξεως κολοκυθόπιτα, περί ορέξεως ουδείς λόγος

η όψη (της όψης)
εκ πρώτης όψεως, τον γνωρίζω εξ όψεως, λογαριασμός όψεως

η παράσταση (της παράστασης)
έξοδα παραστάσεως

η πατρίδα (της πατρίδας)
υπέρ πίστεως και πατρίδος

η πέδηση (της πέδησης)
φώτα πεδήσεως

η πήξη (της πήξης)
θερμοκρασία πήξεως, σημείο πήξεως

η πίστη (της πίστης)
το Σύμβολο της Πίστεως, Τράπεζα Πίστεως, πήγε υπέρ πίστεως, υπέρ πίστεως και πατρίδος

η πόλη (της πόλης)
Αστυνομία Πόλεως, εκτός πόλεως, σχέδιο πόλεως

η πολυτέλεια (της πολυτέλειας)
αντικείμενα πολυτελείας, αυτοκίνητο πολυτελείας, βίλα πολυτελείας, είδη πολυτελείας, κατηγορία πολυτελείας, ξενοδοχείο πολυτελείας, προϊόντα πολυτελείας, φόρος πολυτελείας, χαρτί πολυτελείας

η πρόθεση (της πρόθεσης)
τον χτύπησε εκ προθέσεως

η προίκα (της προίκας)
είδη προικός

η πρόνοια (της πρόνοιας)
Ταμείο Προνοίας

η πτώση (της πτώσης)
μέχρι τελικής πτώσεως

η πυράκτωση (της πυράκτωσης)
λαμπτήρας πυρακτώσεως

η σίκαλη (της σίκαλης)
φρυγανιές σικάλεως, ψωμί σικάλεως



ο σπλήνας (του σπλήνα)
ρήξη σπληνός

η στήριξη (της στήριξης)
σημείο στηρίξεως

η σύμπλεξη (της σύμπλεξης)
θέση συμπλέξεως

η συνείδηση (της συνείδησης)
απώλεια συνειδήσεως, κρίση συνειδήσεως, τύψεις συνειδήσεως

ο σωτήρας (του σωτήρα)
η Μεταμόρφωση του Σωτήρος, σήμερα είναι του Σωτήρος

η τάξη (της τάξης)
είναι πρώτης τάξεως

η τήξη (της τήξης)
σημείο τήξεως

η τράπεζα (της τράπεζας)
βιβλιάριο τραπέζης, μέσω τραπέζης, Ιππότες της Στρογγυλής Τραπέζης, συζήτηση στρογγυλής τραπέζης

η τριάδα (της τριάδας)
σήμερα είναι της Αγίας Τριάδος

η υπόσταση (της υπόστασης)
οι διαδόσεις αυτές στερούνται υποστάσεως

η φύση (της φύσης)
θέματα γενικής φύσεως, εκ φύσεως, πάσης φύσεως, υποχρεώσεις κοινωνικής / οικογενειακής φύσεως

ο χάρτης (του χάρτη)
ασκήσεις επί χάρτου

η χρήση (της χρήσης)
οδηγίες χρήσεως, προϊόντα μίας χρήσεως

η ωφέλεια (της ωφέλειας)
έργα κοινής ωφελείας

2. Ειδική κατηγορία: Ονόματα οδών και πλατειών

ο Ερμής (του Ερμή)
οδός Ερμού

Με τον ίδιο τρόπο λέμε: οδός Ακροπόλεως, Αχιλλέως, Ελπίδος, Ευριπίδου, Θεμιστοκλέους, Ιπποκράτους, Ιφιγενείας, Κωνσταντινουπόλεως, Μητροπόλεως, Ορφέως, Περικλέους, Σόλωνος, Σοφοκλέους, Τριπόλεως, Φωκίδος κ.ά.

η Κηφισιά (της Κηφισιάς)
λεωφόρος Κηφισίας

Με τον ίδιο τρόπο λέμε: λεωφόρος Θησέως, Μαραθώνος, Ποσειδώνος κ.ά.

η ομόνοια (της ομόνοιας)
Πλατεία Ομονοίας

Με τον ίδιο τρόπο λέμε: Πλατεία Αριστοτέλους, Βικτωρίας, Εθνικής Αντιστάσεως κ.ά.



3. Επίθετα που σχηματίζουν αρχαιόμορφη γενική

αδιαίρετος -η -ο (του αδιαίρετου)
έχουν το οικόπεδο εξ αδιαιρέτου

ακαθόριστος -η -ο (της ακαθόριστης)
είναι ακαθορίστου ηλικίας

βαθύς -ιά -ύ (των βαθιών)
εκ βαθέων

δημόσιος -α -ο (του δημόσιου)
οργανισμός δημοσίου δικαίου

προηγούμενος -η -ο (του προηγούμενου)
αυτό είναι άνευ προηγουμένου

χείριστος -η -ο (του χείριστου)
άνθρωπος του χειρίστου είδους

ΠΗΓΕΣ: εγκυκλοπαίδεια Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα, Μείζον Ελληνικό Λεξικό Τεγόπουλου-Φυτράκη, Λεξικό της κοινής νεοελληνικής - ΕΙΚΟΝΕΣ: podilato98.blogspot.com (από epithimies.gr, mcshop.gr, clipartpanda.com, newpost.gr, onmed.gr, volleyball.gr)

ΟυσιαστικάΦράσεις και παροιμίες

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Παρακαλώ μη γράφετε με greeklish ή κεφαλαία (σημαίνει ότι φωνάζετε), γιατί τα σχόλια θα διαγράφονται.
Πριν τη δημοσίευση ελέγξτε για τυχόν λάθη απροσεξίας, πατώντας στην «Προεπισκόπηση». Περισσότερα εδώ.

ΔΙΑΒΑΣΤΗΚΑΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΤΗΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΒΔΟΜΑΔΑ