6 Δεκεμβρίου 2022

Τα ουδέτερα σε -ο

Προσοχή στα προπαροξύτονα!

Νερό

Τα περισσότερα από αυτά τα ουδέτερα διατηρούν σταθερό τον τόνο σε όλες τις πτώσεις. Εδώ συναντούμε
  • Όλα τα οξύτονα
    το νερό, του νερού
    τα νερά, των νερών
  • Όλα τα παροξύτονα
    το δέντρο, του δέντρου
    τα δέντρα, των δέντρων
  • Πολλά προπαροξύτονα
    το βότσαλο, του βότσαλου
    τα βότσαλα, των βότσαλων

Τα υπόλοιπα προπαροξύτονα στη γενική του ενικού και του πληθυντικού κατεβάζουν τον τόνο μία θέση.

Άλογο

Αλλά ας τα δούμε από κοντά:

Σταθερός τόνος

1 Τα οξύτονα και τα παροξύτονα διατηρούν σταθερό τον τόνο σε όλες τις πτώσεις.

Ενικός αριθμός
το
του
το
 
δέντρο
δέντρου
δέντρο
δέντρο
Πληθυντικός αριθμός
τα
των
τα
 
δέντρα
δέντρων
δέντρα
δέντρα

Έτσι κλίνονται, μεταξύ πολλών άλλων, τα ουδέτερα:
  • αβγό, αεροπλάνο, ακουστικό, άρθρο, αστείο, άστρο
  • βάζο, βελούδο, βιβλίο, βουνό, βραβείο
  • γέλιο, γλυκό, γραφείο (περισσότερες λέξεις)
  • δείπνο, δέντρο, δοχείο, δώρο
  • εμβαδό, ενυδρείο, εργαλείο, έργο, ερπετό
  • ζυμαρικό, ζώο
  • ηθικό, ηρώο, ηχείο
  • θαυμαστικό, θηρίο, θρανίο, θωρηκτό
  • ιατρείο, ιδανικό, ινστιτούτο
  • κάδρο, καπέλο, καρότο, κάστρο, κιλό, κοινό, κόλπο, κρύο, κρυφτό, κυνηγητό
  • λαγωνικό, Λενιό, λεξικό, λεπτό, λουκέτο, λουτρό, λοφίο

Δέντρο

  • μέτρο, μήλο, μνημείο, μουσείο, μπάνιο, μπισκότο, μυαλό, μυστικό, μωρό
  • νερό, νεύρο, νοσοκομείο, νυχτικό
  • ξενοδοχείο, ξύλο
  • οξυγόνο, οστό, ούζο, οχυρό
  • παγωτό, παλτό, πάρκο, περιοδικό, πεύκο, πηλίκο, πιάνο, πιάτο, πλήκτρο, πλοίο, ποσοστό, πτηνό, πτυχίο
  • ρολό, ρούχο, ροχαλητό
  • σημείο, σκίτσο, σκόρδο, σπίρτο, στενό, σύκο, σχολείο
  • ταλέντο, ταμείο, τόξο, τοπίο, τρένο, τρωκτικό, τσίρκο
  • υγρό, υλικό, υπουργείο
  • φαγητό, φορτηγό, φρένο, φρούτο, φύλλο, φύλο, φυτό
  • χασμουρητό, χιονοδρομικό, χόρτο, χωριό
  • ψαχνό, ψητό, ψηφίο, ψυγείο
  • ωδείο

Και μόνο (ή συνήθως) στον πληθυντικό:
  • τα αγγλικά
  • τα γηρατειά (γερατειά), τα Γρεβενά
  • τα δεινά, τα δεσμά, τα διαλυτικά
  • τα εισαγωγικά, τα ελληνικά
  • τα καλλιστεία, τα κουζινικά
  • τα λεφτά, τα λύτρα
  • τα μαθηματικά, τα μετρητά
  • τα ναύλα
  • τα πεθερικά, τα πουλερικά, τα πυρομαχικά
  • τα ρέστα
  • τα σιτηρά
  • τα Φιλιατρά
  • τα Χανιά, τα χαρτικά
  • τα Ψαρά, τα Ψαχνά, τα ψιλά

2 Πολλά προπαροξύτονα διατηρούν επίσης σταθερό τον τόνο σε όλες τις πτώσεις.

Ενικός αριθμός
το
του
το
 
βότσαλο
βότσαλου
βότσαλο
βότσαλο
Πληθυντικός αριθμός
τα
των
τα
 
βότσαλα
βότσαλων
βότσαλα
βότσαλα

Έτσι κλίνονται, μεταξύ πολλών άλλων, τα ουδέτερα:
  • αγριογούρουνο, αερόθερμο, αλουμινόχαρτο, αντρόγυνο, ασχημόπαπο, αφρόλουτρο, άχυρο
  • βασιλόπουλο, βενζινάδικο, βερίκοκο, βότσαλο, βύσσινο
  • γαρίφαλο, γεωτρύπανο, γουρουνόπουλο, γυαλόχαρτο
  • δαμάσκηνο, δισέγγονο, δόκανο (περισσότερες λέξεις)
  • ελεφαντόδοντο, ελληνόπουλο, εργόχειρο
  • κάγκελο, κάρβουνο, καρούμπαλο, κάστανο, κέρατο, κοτόπουλο, κουκλοθέατρο, κούτελο, κυκλάμινο

Βότσαλα

  • λάβαρο, λάστιχο, λάχανο, λουκάνικο, λυκόσκυλο
  • μάγουλο, μανάβικο, μελομακάρονο, μεροκάματο, μισάωρο, μισοφέγγαρο, μοιρογνωμόνιο, μονόζυγο, μπρόκολο
  • νεροπίστολο, νούμερο, νούφαρο, ντεπόζιτο, ντόμινο
  • ξεσκονόπανο, ξέφωτο
  • παγόβουνο, παραθυρόφυλλο, πέδιλο, πίτουρο, πλανητάριο, πλεούμενο, πόμολο, πούπουλο
  • ροδάκινο, ροδοπέταλο
  • σέλινο, σίδερο, σκυλόψαρο, σούρουπο, σταγονόμετρο, σταυρόλεξο, σύννεφο, σφουγγαρόπανο
  • τραπεζομάντιλο, τριαντάφυλλο, τροχόσπιτο, τσόκαρο
  • φαγάδικο, φασκόμηλο, φιλότιμο, φίμωτρο, φλάουτο
  • χαμόγελο, χάχανο, χειρόφρενο, χιονόνερο, χρυσόψαρο
  • ψαροντούφεκο, ψιλικατζίδικο, ψίχουλο

Και μόνο (ή συνήθως) στον πληθυντικό:
  • τα απόνερα
  • τα γιδοπρόβατα, τα γυναικόπαιδα
  • τα ενδότερα
  • τα κατσάβραχα, τα κόλλυβα, τα κορακίστικα, τα Κρέστενα
  • τα μεσάνυχτα
  • τα πάνδεινα, πεντόβολα
  • τα συμπράγκαλα

Μετακίνηση τόνου

Τα περισσότερα προπαροξύτονα, όπως συνέβαινε σε παλαιότερες μορφές της γλώσσας μας, κατεβάζουν τον τόνο μία θέση στη γενική του ενικού και του πληθυντικού.

Έντομα

Ωστόσο, και αυτές οι όμορφες λέξεις σιγά σιγά προσαρμόζονται στη σύγχρονη κλίση, που θέλει τον τόνο σταθερό:

1 Οι περισσότερες σχηματίζουν όλο και πιο συχνά τη γενική του ενικού και με σταθερό τόνο:
  • το αυτοκίνητο, του αυτοκινήτου / αυτοκίνητου
  • τα αυτοκίνητα, των αυτοκινήτων

2 Οι υπόλοιπες σχηματίζουν διπλούς τύπους και στις δύο γενικές:
  • το βούτυρο, του βούτυρου / βουτύρου
  • τα βούτυρα, των βούτυρων / βουτύρων

Αυτοκίνητο

Πάμε να τις δούμε από κοντά:

1 Πολλά προπαροξύτονα στη γενική του ενικού και του πληθυντικού κατεβάζουν τον τόνο μία θέση.

Ενικός αριθμός
το
του
το
 
αυτοκίνητο
*αυτοκινήτου*
αυτοκίνητο
αυτοκίνητο
Πληθυντικός αριθμός
τα
των
τα
 
αυτοκίνητα
αυτοκινήτων
αυτοκίνητα
αυτοκίνητα

* Αλλά και: αυτοκίνητου

Έτσι κλίνονται, μεταξύ πολλών άλλων, τα ουδέτερα:
  • αέριο, αεροδρόμιο, ακρωτήριο, άλογο, αμφιθέατρο, ανάκτορο, ανέκδοτο, αντικείμενο, άτομο, αυτοκίνητο
  • βασανιστήριο, βασίλειο, βλέφαρο (περισσότερες λέξεις)
  • γήπεδο, γινόμενο, γόητρο, γόνατο, γραμμάριο, γυμναστήριο
  • δάνειο, δικαστήριο, δίκτυο, διοξείδιο, δολάριο, δωμάτιο
  • έθιμο, εισιτήριο, ελατήριο, έλκηθρο, εμβόλιο, εμπόδιο, έντομο, έπαθλο, επίθετο, έπιπλο, επώνυμο
  • ημισφαίριο, ημίχρονο, ηφαίστειο
  • θέατρο, θερμοκήπιο
  • ιώδιο
  • καλώδιο, καυσαέριο, κείμενο, κεφάλαιο, κιβώτιο, κοινοβούλιο, κομμωτήριο, κτίριο, κύπελλο, κύτταρο

Ηφαίστειο

  • λεκανοπέδιο, λύκειο
  • μάρμαρο, μέγαρο, μέταλλο, μέτωπο, μικρόβιο, μυστήριο
  • ναρκοπέδιο, ναυάγιο, νήπιο
  • οικόπεδο, όνειρο, όργανο, όριο
  • πανεπιστήμιο, πεζοδρόμιο, περίπτερο, πλαίσιο, πλυντήριο, ποδόσφαιρο, προάστιο, πρόσωπο
  • ραδιόφωνο
  • Σάββατο, σκάνδαλο, σπήλαιο, στάδιο, σύμβολο, σύμφωνο, σύνολο, σύνορο, σχέδιο
  • τετράγωνο, τετράδιο, τηλέφωνο, τραπέζιο, τρίγωνο
  • υποβρύχιο, υπόγειο, υποκείμενο
  • φαινόμενο, φρεάτιο, φρύγανο
  • χειρόγραφο, χιλιόμετρο
  • ψευδώνυμο, ψηφοδέλτιο
  • ωάριο, ωράριο

Και μόνο (ή συνήθως) στον πληθυντικό:
  • τα αιγοπρόβατα, τα αντίποινα, τα απόβλητα
  • τα Bαλκάνια, τα Βριλήσσια
  • τα γενέθλια, τα Γεράνεια
  • τα δίδακτρα, τα διόδια
  • τα εγκαίνια, τα έκτροπα, τα Εξάρχεια, τα Επτάνησα
  • τα Ιμαλάια, τα Ιωάννινα
  • τα κάλαντα, τα Κύθηρα
  • τα Μέγαρα, τα Μέθανα, τα Μετέωρα
  • τα νοσήλια
  • τα Πετράλωνα, τα πρόθυρα, τα προπύλαια
  • τα συγχαρητήρια, τα συλλυπητήρια, τα συμφραζόμενα
  • τα Τρίκαλα
  • τα Φάρσαλα
  • τα Xριστούγεννα

2 Αρκετά από τα προπαροξύτονα σχηματίζουν διπλούς τύπους και στις δύο γενικές: έναν με σταθερό τόνο και έναν που τονίζεται στην παραλήγουσα.

Ο τόνος διατηρείται στην αρχική θέση όταν ο λόγος μας έχει καθημερινό, ανεπίσημο ύφος:
  • Βάζουμε στην κατσαρόλα το γάλα, τη ζάχαρη, τη μισή ποσότητα του βούτυρου και τα αβγά.
  • Τον τελευταίο μήνα η τιμή του βούτυρου αυξήθηκε κατά 3,7%.

Βούτυρο

Σε λόγο με επίσημο ύφος ή σε στερεότυπες εκφράσεις ο τόνος κατεβαίνει μία θέση:
  • Το προηγούμενο έτος η συνολική παραγωγή βουτύρου μειώθηκε κατά 11%.
  • Τους έφτιαξε μπισκότα βουτύρου.

Ενικός αριθμός
το
του
 
το
 
βούτυρο
βούτυρου
(βουτύρου)
βούτυρο
βούτυρο
Πληθυντικός αριθμός
τα
των
 
τα
 
βούτυρα
βούτυρων
(βουτύρων)
βούτυρα
βούτυρα

Έτσι κλίνονται, μεταξύ πολλών άλλων, τα ουδέτερα:
  • άζωτο, ακόντιο, αλφάβητο, αμύγδαλο, ανθολόγιο, αντίγραφο, αντίτυπο, ασβέστιο, ατμόπλοιο
  • βιβλιάριο, βότανο, βούτυρο
  • δάχτυλο, δευτερόλεπτο, διαδίκτυο (περισσότερες λέξεις)
  • εκατομμύριο, ελαιόλαδο, έλατο, εξώφυλλο, επεισόδιο
  • ηλιοτρόπιο, ημερολόγιο
  • θερμόμετρο, θυροτηλέφωνο
  • καταφύγιο, κόκαλο, κολλύριο, κολυμβητήριο, κρύσταλλο
  • λεξιλόγιο, λογοπαίγνιο
  • μετάλλιο, μικρόφωνο
  • παράθυρο, παράπονο, πετρέλαιο, πληκτρολόγιο, ποδήλατο, πουκάμισο, προαύλιο, πρόβατο

Παράθυρο

  • ρεπερτόριο, ρόπαλο
  • σακίδιο, σαξόφωνο, στιγμιότυπο, συνέδριο, σωματίδιο, σωσίβιο
  • υπερωκεάνιο, υψόμετρο
  • φάρμακο, φθινόπωρο, φροντιστήριο, φρούριο, φυλλάδιο
  • χειριστήριο, χρονόμετρο, χρυσάνθεμο

Και μόνο (ή συνήθως) στον πληθυντικό:
  • τα Αντικύθηρα, τα αποκαλυπτήρια
  • τα επινίκια
  • τα παραλειπόμενα, τα πολεμοφόδια
  • τα τεκταινόμενα
  • τα χρωστούμενα

Δεύτερος πληθυντικός

Το άλογο και το όνειρο σχηματίζουν και έναν δεύτερο, ανισοσύλλαβο πληθυντικό σε -ατα:
  • άλογο → άλογα / αλόγατα
  • όνειρο → όνειρα / ονείρατα

Ξένα τοπωνύμια

Τα περισσότερα ξένα τοπωνύμια κλίνονται κανονικά:
  • το Μιλάνο, του Μιλάνου
  • το Μεξικό, του Μεξικού


Κάποια, ωστόσο, παραμένουν ακόμη άκλιτα:
  • το Μονακό, του Μονακό
  • το Τορόντο, του Τορόντο



ΠΗΓΕΣ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού, Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου, Λεξικό της κοινής νεοελληνικής, Βικιλεξικό
ΕΙΚΟΝΕΣ: Doktorceciliafurst@facebook, hqmagazine.co.za, nytimes.com, epicstoneworks.com, totesnewsworthy.com, wallpapercave.com, forbes.com, britannica.com, photowall.co.uk

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Διαβάστηκαν περισσότερο την τελευταία εβδομάδα