24 Νοε 2022

Τα ουδέτερα σε -ν

Λίγα και καλά!

Αγροτικά προϊόντα

Αυτά τα όμορφα ουσιαστικά, όπως όλα τα ανισοσύλλαβα ουδέτερα, έχουν δύο θέματα:
Το ένα σχηματίζει τις όμοιες πτώσεις του ενικού: προϊόν
Το άλλο σχηματίζει τη γενική του ενικού και όλες τις πτώσεις του πληθυντικού: προϊόντ-ος, προϊόντ-α, προϊόντ-ων

Σταθερός τόνος


Τα οξύτονα τονίζονται παντού στην ίδια συλλαβή:

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

το
του
το

προϊόν
προϊόντος
προϊόν


τα
των
τα

προϊόντα
προϊόντων
προϊόντα


Έτσι κλίνονται τα ουδέτερα:
  • ανακοινωθέν, ιόν, ον
  • παν, παρελθόν, παρόν, προσόν
  • συμβάν

Και όλα τα σύνθετα που σχηματίζουν:
  • αν-ιόν, κατ-ιόν
  • μικρο-συμβάν
  • υπο-προϊόν

Παρόν

Μετακίνηση τόνου


Τα παροξύτονα στη γενική του πληθυντικού κατεβάζουν τον τόνο μία θέση:

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

το
του
το

συμφέρον
συμφέροντος
συμφέρον


τα
των
τα

συμφέροντα
συμφερόντων
συμφέροντα


Έτσι κλίνονται τα ουδέτερα:
  • δέον, ενδιαφέρον, επείγον
  • καθήκον, μέλλον, όζον
  • περιβάλλον, πρέπον, σύμπαν
  • υπερπέραν, φωνήεν

Όλα τα σύνθετα που σχηματίζουν:
  • κατ-επείγον
  • μικρο-συμφέρον

Και μόνο στον πληθυντικό:
  • άπαντα
  • υπάρχοντα

Ειδικές περιπτώσεις

1. Το μηδέν κλίνεται με λίγο διαφορετικό τρόπο και μόνο στον ενικό: το μηδέν, του μηδενός

Μηδέν

Αν το χρειαστούμε στον πληθυντικό, δανειζόμαστε τους τύπους της λέξης «μηδενικό»: τα μηδενικά, των μηδενικών

2. Το πλαγκτόν και το ποιόν δεν έχουν πληθυντικό, ενώ η γενική τους έχει τη σύγχρονη κατάληξη -ού:
  • το πλαγκτόν, του πλαγκτού
  • το ποιόν (ποι-όν), του ποιού (ποι-ού)

Προέλευση

Τα ουδέτερα σε -ν έχουν δημιουργηθεί από το ουδέτερο γένος αρχαίων επιθέτων, μετοχών ή αντωνυμιών.

Μερικά παραδείγματα από σύγχρονα επίθετα:
  • ο συμφέρων, η συμφέρουσα, το συμφέρον
    ο παρών, η παρούσα, το παρόν
      
  • ο ανακοινωθείς, η ανακοινωθείσα, το ανακοινωθέν  


23 Νοε 2022

Τα αρσενικά σε -υς

Λίγα και καλά!


1 Ο ιχθύς θέλει όμικρον στη γενική του ενικού και προσοχή στον πληθυντικό:

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

ο
του
τον

ιχθύς
ιχθύος
ιχθύ


οι
των
τους

ιχθύες*
ιχθύων
ιχθύς


(*)
Πολλές φορές αναφέρεται λανθασμένα ως «ιχθείς»

Κλητική πληθυντικού: ιχθύες

Με παρόμοιο τρόπο κλίνεται και ο βότρυς, μόνο που στη γενική πληθυντικού μετακινεί τον τόνο:
  • ο βότρυς, του βότρυος / βότρυ
  • οι βότρυες, των βοτρύων

2 Ο μυς έχει τις ίδιες καταλήξεις, μόνο που κατεβάζει τον τόνο στις δύο γενικές:

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

ο
του
τον

μυς
μυός
μυ


οι
των
τους

μύες
μυών
μυς


Κλητική πληθυντικού: μύες


3 Ο πέλεκυς κλίνεται με διαφορετικό τρόπο. Στον πληθυντικό μάλιστα ο τόνος κατεβαίνει μία θέση:

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

ο
του
τον

πέλεκυς
πέλεκυ*
πέλεκυ


οι
των
τους

πελέκεις
πελέκεων
πελέκεις


(*)
Χρησιμοποιείται και ο παλαιότερος τύπος: του πελέκεως

Διπλός πέλεκυς

4 Ο μάρτυς (του μάρτυρος) και ο πήχυς (του πήχεως) εμφανίζονται ολοένα και πιο σπάνια στον λόγο μας.

Στη θέση τους συναντούμε τους τύπους «μάρτυρας» και «πήχης» που έχουν τις σύγχρονες καταλήξεις σε -ας και -ης.


ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Λεξικό της κοινής νεοελληνικής, Βικιλεξικό
ΕΙΚΟΝΕΣ: ixthionagora@facebook, 1zoom.me, commons.wikimedia.org

Τα θηλυκά σε -υς

Λίγα και αρχαιόκλιτα!

1 Η ισχύς θέλει όμικρον στη γενική του ενικού και προσοχή στον πληθυντικό:

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

η
της
την

ισχύς
ισχύος
ισχύ


οι
των
τις

ισχύες*
ισχύων
ισχύς


(*)
Πολλές φορές αναφέρεται λανθασμένα ως «ισχείς»

Κλητική πληθυντικού: ισχύες

Με παρόμοιο τρόπο κλίνεται, χωρίς πληθυντικό βέβαια, και το όρος Όθρυς:
  • η Όθρυς, της Όθρυος, την Όθρυ


2 Η δρυς έχει τις ίδιες καταλήξεις, μόνο που κατεβάζει τον τόνο στις δύο γενικές:

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

η
της
τη

δρυς
δρυός
δρυ


οι
των
τις

δρύες
δρυών
δρυς


Κλητική πληθυντικού: δρύες

3 Η μάρτυς (της μάρτυρος) εμφανίζεται ολοένα και πιο σπάνια στον λόγο μας.

Στη θέση της συναντούμε τον τύπο «μάρτυρας» που έχει τη σύγχρονη κατάληξη σε -ας.


22 Νοε 2022

Τα αρσενικά σε -ους

Λίγα και καλά!

Αυτά τα όμορφα ουσιαστικά κλίνονται με τον ίδιο τρόπο στον ενικό αριθμό, αλλά στον πληθυντικό διαφοροποιούνται.

1 Ο παππούς σχηματίζει τον πληθυντικό όπως ο μπαμπάς. Έχει κι αυτός δύο θέματα:
Ένα για τις πτώσεις του ενικού αριθμού: παππ-ούς, παππ-ού
Και ένα για τις πτώσεις του πληθυντικού: παππούδ-ες, παππούδ-⁠ων

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

ο
του
τον

παππούς
παππού
παππού


οι
των
τους

παππούδες
παππούδων
παππούδες


Με παρόμοιο τρόπο κλίνεται και ο προπάππους, μόνο που στον πληθυντικό μετακινεί τον τόνο:
  • ο προπάππους, του προπάππου
  • οι προπαππούδες, των προπαππούδων

Παππούς

2 Ο πλους σχηματίζει τον πληθυντικό του με διαφορετικό τρόπο:

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

ο
του
τον

πλους
πλου
πλου


οι
των
τους

πλόες
πλόων
πλόες


Έτσι κλίνονται, αλλά χωρίς πληθυντικό, και τα αρσενικά:
  • Ιησούς
  • νους
  • ρους


3 Τα παροξύτονα που έχουν ως δεύτερο συνθετικό τον πλου σχηματίζουν τον πληθυντικό όπως οι δρόμοι:

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

ο
του
τον

απόπλους
απόπλου
απόπλου


οι
των
τους

απόπλοι
απόπλων
απόπλους


Έτσι κλίνονται τα αρσενικά:
  • ανάπλους, απόπλους
  • διάπλους, κατάπλους
  • παράπλους, περίπλους


ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Βικιλεξικό
ΕΙΚΟΝΕΣ: min.news, hellenicnavy608@youtube

21 Νοε 2022

Τα θηλυκά σε -ω

Λίγα και στον ενικό

Ηχώ

Αυτά τα θηλυκά δε σχηματίζουν πληθυντικό αριθμό. Επίσης, τα περισσότερα είναι γυναικεία ονόματα:

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

η
της
την

Αργυρώ
Αργυρώς
Αργυρώ







Έτσι κλίνονται τα θηλυκά:
  • ηχώ
  • μπάμπω (βάβω)
  • πειθώ, πονήρω
  • τρελέγκω, τρελοκαμπέρω
  • φειδώ

Και πολλά κύρια ονόματα:
  • Αννιώ, Αργυρώ, Αργώ
  • Βαγγελιώ, Βάσω
  • Γκόλφω, Γωγώ
  • Δέσπω, Διαμάντω, Διδώ
  • Ερατώ, Ζαχάρω, Ηρώ, Θεανώ
  • Ιεριχώ, Ιώ
  • Καλυψώ, Κλειώ, Κρινιώ, Κρυστάλλω
  • Λέγκω, Λενιώ, Λητώ
  • Μαντώ, Μάρω, Μέλπω, Μυρτώ
  • Ρηνιώ
  • Σαπφώ, Σμάρω (Σμαρώ)
  • Φιλιώ, Φρόσω
  • Χάιδω


Παλαιότερη μορφή γενικής

Όταν χρησιμοποιούνται σε λόγο με επίσημο ύφος, μερικά οξύτονα σε -ώ σχηματίζουν τη γενική με την αρχαία κατάληξη -ούς:
  • η αξία της φειδούς
  • η δύναμη της πειθούς
  • το φαινόμενο της ηχούς


ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Α΄-Γ΄ Γυμνασίου, Βικιλεξικό
ΕΙΚΟΝΕΣ: youtube@homerevise1, SocratesPosters@facebook

Τα θηλυκά σε -ού

Οξύτονα και ανισοσύλλαβα

Αλεπού

Αυτά τα ουσιαστικά, όπως όλα τα ανισοσύλλαβα θηλυκά, έχουν δύο θέματα:
Ένα για τις πτώσεις του ενικού αριθμού: αλεπ-ού, αλεπ-ούς
Και ένα για τις πτώσεις του πληθυντικού: αλεπούδ-ες, αλεπούδ-⁠ων

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

η
της
την

αλεπού
αλεπούς
αλεπού


οι
των
τις

αλεπούδες
αλεπούδων
αλεπούδες


Έτσι κλίνονται τα θηλυκά:
  • κουρελού, λουλουδού
  • μαϊμού, μπουμπού, μπουρού
  • φουφού, ψειρού  
Με τον ίδιο τρόπο κλίνονται ακόμη:

1. Τα κύρια ονόματα σε -ού. Συνήθως τα συναντούμε μόνο στον ενικό αριθμό:
  • Κολοκυνθού, Λουλού, Μαριλού
  • Ραλλού, Ψαρού

2. Τα θηλυκά κάποιων ανισοσύλλαβων αρσενικών που λήγουν σε -άς, -ές και -ής:
  • δουλευταρού, μυλωνού, περιπτερού
  • γλεντζού
  • καφετζού, κοπανατζού, ψιλικατζού

3. Το θηλυκό των επιθέτων σε -άς, -ού, -άδικο και -ής, -ού, -ίδικο:
  • υπναρού, πολυλογού
  • γκαφατζού, πλακατζού

Κουρελούδες

Άκλιτα θηλυκά σε -ου

Όλα τα γυναικεία επώνυμα (με ή χωρίς τόνο στο -ου) είναι άκλιτα:
  • Άννα Παπαγεωργίου
  • Βάσω Κρητικού
  • Κατερίνα Νικολαΐδου
  • Λίζα Οικονόμου
  • Μαρία Βασιλειάδου
  • Χαρά Φωτοπούλου


ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού
ΕΙΚΟΝΕΣ: myslivost.blogspot.com, synchronia.gr

20 Νοε 2022

Τα αρσενικά σε -ές

Οξύτονα και ανισοσύλλαβα

Κεφτέδες

Αυτά τα ουσιαστικά, όπως όλα τα ανισοσύλλαβα αρσενικά, έχουν δύο θέματα:
Ένα για τις πτώσεις του ενικού αριθμού: κεφτ-ές, κεφτ-έ
Και ένα για τις πτώσεις του πληθυντικού: κεφτέδ-ες, κεφτέδ-⁠ων

Ενικός αριθμός
Πληθυντικός αριθμός

ο
του
τον

κεφτές
κεφτέ
κεφτέ


οι
των
τους

κεφτέδες
κεφτέδων
κεφτέδες


Έτσι κλίνονται, μεταξύ άλλων, τα αρσενικά:
  • αμανές
  • βαλές, βερεσές, βουτυρομπεμπές
  • γιεγιές, γλεντζές
  • καναπές, καφές, κουραμπιές
  • λεβιές, λεκές
  • μεζές, μενεξές, Μικές, μπουφές
  • ναργιλές, ντενεκές
  • πανσές, πελτές, πουρές
  • ρουμπινές
  • τζερτζελές, τσελεμεντές
  • φερετζές, φιδές, φιλές, φραπές
  • χαβαλές, χαφιές

Και όλα τα σύνθετα που σχηματίζουν:
  • κολοκυθο-κεφτές, ουζο-μεζές
  • σκουπιδο-ντενεκές

Καφές

Τα ελάχιστα παροξύτονα

Τα παροξύτονα σε -ες είναι ελάχιστα και σχηματίζουν τον πληθυντικό σε -ηδες:
  • κόντες → κόντηδες
  • λεβάντες → λεβάντηδες
  • πουνέντες → πουνέντηδες


ΜΕ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΑΠΟ: Γραμματική Ε΄-ΣΤ΄ Δημοτικού
ΕΙΚΟΝΕΣ: petros-syrigos.com, healthview.gr

Διαβάστηκαν περισσότερο την τελευταία εβδομάδα