24 Αυγούστου 2012

Δάνειες λέξεις

Δάνειες ονομάζονται οι λέξεις που
προέρχονται από ξένες γλώσσες

Οι σχέσεις των Ελλήνων με τους λαούς που πέρασαν από την περιοχή μας ή ε­γκα­τα­στά­­θη­καν σε αυτήν έχουν αφήσει τα ίχνη τους (και) στη γλώσσα μας. Πολ­λές λέξεις αυ­τών των λαών μπήκαν στην Ελληνική σε διάφορες εποχές· πολ­λές μπαί­νουν α­κό­μη και σήμε­ρα.
● Αυτό είναι πολύ συνηθισμένο ανάμεσα στις γλώσσες. Στα αγγλικά, για πα­ρά­δειγ­μα, υ­­πάρ­χουν πολλές λέξεις ελληνικής προέλευσης.

O γλωσσικός δανεισμός είναι αποτέλεσμα των πολιτικών, οικονομικών και πο­λι­τι­στι­κών σχέ­σε­ων ανάμεσα στους λαούς, γι’ αυτό υπήρξε, υπάρχει και θα υ­πάρ­χει πά­ντο­τε. Είναι μια φυσική διαδικασία που εμπλουτίζει και ανανεώνει τις γλώσ­σες, ακόμη και τις γλώσ­σες μεγάλων πολιτισμών όπως τα ελληνικά και τα λα­τι­νι­κά παλαιότερα ή τα γαλλικά και τα αγ­γλι­κά τα νεότερα χρόνια.

«Θα πάρω αυτήν! Τη χρειάζομαι!»

Οι ομιλητές μιας γλώσσας έρχονται σε επαφή με τους ομιλητές μιας άλλης και αρ­χί­ζουν να χρη­σι­μο­ποι­ούν κάποιες λέξεις. Αυτό γίνεται είτε επειδή συμ­βι­ώ­νουν (είναι γεί­το­νες, κα­τα­κτη­μέ­νοι ή κατακτητές) είτε επειδή τα ο­νό­μα­τα που θα δα­νει­στούν δη­λώ­νουν ορι­σμένες έν­νοι­ες, π.χ. επιστημονικές και τε­χνο­λο­γι­κές, που τους είναι ά­γνω­στες.

Ταυτόχρονα προσπαθούν να αποδώσουν αυτό που ακούνε σύμφωνα με ό,τι ι­σχύ­ει στη δι­κή τους γλώσσα, να το προσαρμόσουν δηλαδή στη φωνητική και στη μορ­φο­λο­γί­α της: fer­ry boat > φεριμπότ.

Βέβαια, ευτυχώς για όλους, ο γλωσσικός δανεισμός διαφέρει από
τον οικονομικό δανεισμό: Ο δανειολήπτης δε χρωστά τίποτα!


Πότε ήρθαν οι δάνειες λέξεις

Η προέλευση των δάνειων λέξεων έχει να κάνει με τη γεωγραφία της περιοχής μας αλ­λά και την ιστορία της. Με βάση την τελευταία, μπορούμε να διακρίνουμε τρεις πε­ρι­ό­δους:

 1  Τα αρχαία χρόνια μπήκαν στη γλώσσα μας λέξεις προελληνικές αλλά και λέ­ξεις από τους γειτονικούς λαούς: ιλλυρικές, ανατολίτικες, εβραϊκές, α­ρα­μαϊ­κές και λατινικές.

Προελληνικές λέξεις. Τα ελληνικά φύλα τις δανείστηκαν από τους λαούς που βρή­καν στον ελλαδικό χώρο, όταν κατέβηκαν από τον Βορρά για να ε­γκα­τα­στα­θούν.
Παραδείγματα: θάλασσα, Αθήνα, Κύθηρα.

Ιλλυρικές λέξεις. Φανερώνουν κυρίως τοπωνύμια (Βέροια, Ιθάκη, Κέρκυρα).

Ανατολίτικες λέξεις. Οι αρχαίοι Έλληνες τις πήραν από τους λαούς της Α­να­το­λής, ό­­ταν ήρ­θαν μαζί τους σε πνευματική και εμπορική επαφή. Πρόκειται για λέ­ξεις περ­σι­κές (πα­ρά­δει­σος), φοινικικές (τα περισσότερα γράμματα του αλ­φα­βή­του), ση­μι­τι­κές (περιστέ­ρι), αι­γυ­πτι­α­κές (φαραώ) κ.ά.

Εβραϊκές και αραμαϊκές λέξεις. Πέρασαν στην ελληνική γλώσσα μέσω των Ευ­αγ­γε­­λί­ων και του χριστιανισμού.
Παραδείγματα: αμήν, Γολγοθάς, Ιωάννης, Μαρία, Μιχάλης, Πάσχα, Σάββατο.

Λατινικές λέξεις. Είναι οι περισσότερες λέξεις αυτής της περιόδου, επειδή η πε­ρι­ο­χή μας υπήρξε τμήμα της Ρω­μαϊ­κής Αυτοκρατορίας που είχε επίσημη γλώσ­σα τα λα­τι­νι­κά, αλ­λά και διότι τα λατινικά υπήρξαν η επίσημη γλώσσα και της Ανατολικής Ρω­μαϊ­κής Αυ­το­κρα­το­ρί­ας (της Βυζαντινής) κατά τους πρώτους αι­ώ­νες της ζωής της.
Παραδείγματα: μαρούλι, σπίτι, κάστρο, βάρκα.

 2  Τα ρωμαϊκά και τα βυζαντινά χρόνια, αλλά και κατά την περίοδο της ξένης κυ­ρι­αρ­χί­ας, μπή­καν στη γλώσσα μας λέξεις κυρίως σλαβικές, βλάχικες και αρ­βα­νί­τι­κες, ι­τα­λι­κές και τουρ­κι­κές, αραβικές και περσικές.

Σλαβικές λέξεις. Είναι ελάχιστες και αφορούν την καθημερινή αγροτική ζωή (κο­τέ­τσι) ή το­πω­νύ­μι­α (Αράχοβα, Γρεβενά).

Βλάχικες και αρβανίτικες λέξεις. Είναι πολύ λίγες: μπουμπούκι, Λιόσια, Με­νί­δι, φλο­­γέ­ρα.

Ιταλικές και βενετικές λέξεις. Είναι πάρα πολλές. Η επικοινωνία με τους Ι­τα­λούς και οι ε­πιρ­ρο­ές από τη γλώσσα τους άρχισε με τις σταυροφορίες και συ­νε­χί­στη­κε κυ­ρί­ως στις βε­νε­το­κρα­τού­με­νες περιοχές.
Παραδείγματα: μπακαλιάρος, βίδα, φουρτούνα, βιολί.

Τουρκικές λέξεις. Στα χρόνια της οθωμανικής κατοχής, όπως είναι φυσικό, η ε­πιρ­ρο­ή της τούρκικης γλώσσας υπήρξε μεγάλη, ενώ με τη σύσταση του ελ­λη­νι­κού κρά­τους πε­­ρι­ο­ρί­στη­κε σημαντικά.
Παραδείγματα: γιασεμί, κεφτές, παπούτσι, τζάμι.

Αραβικές και περσικές λέξεις. Είναι λίγες και πέρασαν στα ελληνικά κυρίως α­πό τα τουρ­κι­κά (καφές, μαγαζί, μελιτζάνα).

 3  Τους τελευταίους δύο αιώνες (από το 1800 περίπου και μετά) εισήλθαν στη γλώσ­σα μας κυ­ρί­ως γαλλικές και αγγλικές λέξεις.

Γαλλικές λέξεις. Αποτελούν την πλειοψηφία. Συνήθως είναι λέξεις υλικού, τε­χνι­κού ή α­νώ­τε­ρου πολιτισμού (μαγιονέζα, μπλούζα).

Αγγλικές λέξεις. Στην αρχή πέρασαν στα ελληνικά μέσω των γαλλικών αλλά η ε­πιρ­ρο­­ή τους μεγάλωσε όταν η αγγλική αναδείχτηκε παγκόσμια γλώσσα (κέικ, βό­λεϊ, χιού­μορ).

Λέξεις από άλλες γλώσσες. Ήρθαν στα ελληνικά από άλλες γλώσσες με έμ­με­σο τρό­­πο. Προέρχονται από τη Γερμανία (τσίγκος), την Ισπανία (σερενάτα), την Ιν­δί­α (βεγ­γα­λι­­κό), την Κίνα (τσάι), τη Μαλαισία (ουραγκοτάγκος), την Αφρική (μπα­νά­να), το Μεξικό (κα­κά­ο), την Καραϊβική (κανίβαλος), την Αυστραλία (κα­γκου­ρό) κ.ο.κ.


Η προσαρμογή των δάνειων λέξεων

Οι δάνειες λέξεις στο πέρασμα των αιώνων εξελληνίστηκαν, κανονίστηκαν φω­νη­τι­κά και μορ­φο­λο­γι­κά με τις ντόπιες και τελικά αφομοιώθηκαν και δεν ξε­χω­ρί­ζουν από πα­λαι­ό­τε­­ρες. Όλα αυτά σημαίνουν ότι:

● Πήραν την εξωτερική ελληνική μορφή και κλίση: «μπαγιατεύω» όπως μαζεύω, «πα­­σάς» ό­πως αλευράς.

● Σχημάτισαν παράγωγα και σύνθετα: σκάλα > σκαλί, σκαλάκι, σκαλώνω, σκα­λω­σιά, σκα­­λο­πά­τι, κεφαλόσκαλο.

● Χρησιμοποιήθηκαν σε μεταφορές, παροιμίες και άλλες φράσεις: φούρνος > κά­ποιος φούρ­­νος γκρεμίστηκε, βίδα > του λασκάρισε η βίδα.

● Πολύ συχνά πλούτισαν τη γλώσσα: τουφέκι > τουφεκάκι, τουφεκιά, του­φε­κί­ζω, λια­νο­­τού­φε­κο.

Πολλές λέξεις, ωστόσο, εντάχθηκαν σχετικά πρόσφατα στη γλώσσα μας και δεν έ­χουν προ­λά­βει να αφομοιωθούν. Δεν έχουν «τριφτεί» αρκετά στο στόμα του λα­ού και αποτε­λούν ακόμη ξένο σώμα. Έτσι, δε συμμετέχουν εύκολα στην πα­ρα­γω­γή και τη σύνθεση και ό­ταν τις χρησιμοποιούμε ξεχωρίζουν από τις πιο πα­λιές ως δι­α­φο­ρε­τι­κές: κουάκερ, πουρ­μπου­άρ, πριμ, φεριμπότ, χιούμορ.

ΠΗΓΕΣ: Νεοελληνική γραμματική της δημοτικής (ΑΠΘ-Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών-Ίδρυμα Μανόλη Τρι­α­ντα­φυλ­λί­δη, 1941 και 1993), www.komvos.edu.gr, greek-language.gr, abnet.agrino.org
ΕΙΚΟΝΑ: podilato98.blogspot.com (από buzzfeed.com)


ΑΦΙΕΡΩΜΑ: Μερικά εισαγωγικά κειμενάκια προέρχονται από άρθρο του Σωφρόνη Χατζησαββίδη. Το λε­ξι­λό­γι­ο έχει αποδελτιωθεί από το Μεί­­ζον Ελληνικό Λεξικό Τεγόπουλου-Φυτράκη και την εγκυκλοπαίδεια Πά­πυ­ρος Λα­ρούς Μπριτάνικα. Δεν περιλαμβάνονται λέξεις με α­βέ­βαι­η προ­έ­λευ­ση.



ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ: λεξιλόγιο


2 σχόλια:

maranda είπε...

Πολύ ενδιαφέρουσες πληροφορίες!
Λοιπόν, αφού οι δάνειες λέξεις είναι δωρεάν, θα πάρω έναν μπακλαβά κι έναν καφέ...Στην υγειά σας!:))

δάσκαλος98 είπε...

Χε χε! Αυτή είναι μια ...πληρωμένη απάντηση! :))

Δημοσίευση σχολίου

Παρακαλώ μη γράφετε με greeklish ή κεφαλαία (σημαίνει ότι φωνάζετε), γιατί τα σχόλια θα διαγράφονται. Πριν τη δημοσίευση ελέγξτε για τυχόν λάθη απροσεξίας, πατώντας στο κου­μπί «Προεπισκόπηση».

ΔΙΑΒΑΣΤΗΚΑΝ ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΟ ΤΗΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΕΒΔΟΜΑΔΑ